گندم

مبدأ و تاریخچه گندم

مبدأ پیدایش گیاه گندم، جنوب غربی آسیا و به طور مشخص فلسطین و سوریه کنونی بوده است. این گیاه از سوریه به مصر و بین‌النهرین رفته و سپس به ایران رسیده است. آنگاه در ایران تکامل یافته، به گندم‌های زراعی امروزی، که حداقل از تلاقی طبیعی سه نوع گندم وحشی به دست آمده، تبدیل شده است.

گندم از طریق ایران به نقاط مختلف جهان از جمله هندوستان و روسیه و از طریق روسیه به اروپا راه یافته است. در مناطقی از بین‌النهرین، گندم‌هایی یافت شده که قدمت آن‌ها حداقل به 16 هزار سال قبل از میلاد رسیده است.

اهمیت غذایی و اقتصادی گندم

درصد ترکیبات مواد مختلف دانه و کاه گندم نشان می‌دهد که این محصول مهم ارزش غذایی بسیار زیاد، به خصوص از نظر تأمین انرژی (هیدرات‌های کربن) دارد. دانه گندم و به خصوص پوسته آن (سبوس) دارای مقادیر مختلفی از ویتامین‌ها است.

ارزش غذایی گندم علاوه بر درصد مواد تشکیل دهنده آن، به خواص فیزیکی و شیمیایی این ترکیبات نیز مربوط می‌شود. این خواص به آرد گندم خاصیت نانوایی داده، ارزش مصرفی و تقاضای آن را بالا می‌برد.

اهمیت اقتصادی گندم با هیچ فرآورده غذایی و صنعتی دیگری قابل مقایسه نیست. تقاضا برای این محصول، همیشه در حال افزایش است. امروزه بالغ بر 235 میلیون هکتار اراضی زیر کشت گندم است که نشان می‌دهد صدها میلیون نفر با کاشت و تولید گندم زندگی می‌کنند.

حجم صادرات و واردات عظیم این کالا نیز بیانگر آن است که هزاران مؤسسه و سازمان با میلیون‌ها نفر نیروی انسانی، به عنوان بازرگان، کارمند، خدمه کشتی، راننده و غیره با خرید و فروش و حمل و نقل به طور کلی تجارت گندم، امرار معاش می‌نمایند و بالأخره فرآورده‌های غذایی و صنعتی حاصل از گندم نشان می‌دهد که وجود هزاران هزار کارگاه و کارخانه با میلیون‌ها کارگر و کارمند، به گندم، به عنوان ماده خام اولیه، بستگی دارد.

می‌بینید که گندم صرف نظر از اهمیت غذایی که دارد، یک عامل اقتصادی بسیار مهم در سطح جهانی است.

خصوصیات گیاه‌شناختی گندم:

گندم گیاهی یک‌ساله، تک لپه‌ای و از خانواده گندمیان است. گندم دارای 2 نوع ریشه اولیه و ثانویه است. ریشه‌های اولیه از جنین منشأ می‌گیرند، به 5-6 عدد می‌رسند و نقش آن‌ها بیشتر در مراحل اولیه رشد گیاه است. ریشه‌های ثانویه که از طوقه گیاه منشأ می‌گیرند، طویل، قطور و افشان هستند و نقش اصلی را در زندگی گیاه دارند.

ساقه گندم که اصطلاحاً به آن سو فار می‌گویند، معمولاً به ارتفاع 70-140 سانتی‌متر و گاهی تا بیش از 2 متر می‌رسد. ساقه بندبند یا گره‌گره است. محل بند یا گره‌ها توپر و بقیه ساقه، توخالی (ماسوره‌ای) می‌باشد.

برگ‌های کشیده گندم از دو قسمت پهنک و غلاف تشکیل شده است و در محل اتصال این دو قسمت، اجزایی به نام گوشوارک و زبانک وجود دارد. گل‌آذین گندم از تعداد متغیری سنبله فرعی یا سنبلچه تشکیل شده است. هر سنبلچه به وسیله اندامی به نام پوشه احاطه شده است.

در هر سنبلچه، تعداد 1-9 گل وجود دارد که به وسیله پوشینه احاطه شده‌اند و به طور معمول 2-3 عدد از آن‌ها لقاح می‌یابند به میوه تبدیل می‌شوند.

از پوشینه بعضی از انواع گندم زایده‌ای به نام سیخک یا ریشک خارج می‌شود. گل‌ها فاقد کاسبرگ و گلبرگ‌اند و دارای سه پرچم و مادگی ساده هستند. میوه در گندم، گندمه نامیده می‌شود و وزن هزار دانه آن 30-75 گرم است. گندم گیاهی خودگشن و درصد دگرگشنی آن کمتر از 4 درصد است.

طبقه بندی و ارقام گندم

1- طبقه‌بندی زراعی: براین اساس، گندم‌ها به انواع بهاره، پاییزه و دو فصله تقسیم می‌شوند.

2- طبقه‌بندی ژنتیکی: در این روش گندم‌ها بر اساس تعداد کروموزوم‌ها، به سه دسته دیپلوئید (14 کروموزوم)، تتراپلوئید (28  کروموزوم) و هگزاپلوئید (42 کروموزومی) تقسیم‌بندی می‌شوند.

3- طبقه‌بندی گیاه‌شناختی: بر این اساس گندم‌ها به گروه لُخت و پوشینه‌دار تقسیم می‌شوند.

ارقام اصلاح شده گندم‌های ایران

برخی از مهم‌ترین گندم‌های اصلاح شده‌ای که در نقاط مختلف کشورمان در حال حاضر کشت می‌گردند، عبارتند از:

رقم داراب: رقمی است که برای مناطق گرم کشور معرفی شده است. متوسط عملکرد آن 5/9 تن بوده به بیماری‌های برگی مقاومت نسبی نشان داده است.

رقم اترک: رقمی است زودرس و مقاوم به خوابیدگی و زنگ‌ها، که برای مناطق گرم بوشهر، خوزستان، هرمزگان، سیستان و بلوچستان، کرمان و دشت گنبد معرفی شده است.

رقم زرین: این رقم برای مناطق نسبتاً سرد کشور همانند آذربایجان غربی، کردستان، زنجان، قزوین، تهران، مرکزی و نواحی مشابه معرفی شده است. رقم زرین در مقابل زنگ، ریزش دانه، سرما و خوابیدگی مقاوم است و کیفیت نان آن نیز بسیار خوب است، عملکرد متوسط آن در شرایط آزمایش 6/4 تن بوده است.

رقم مرودشت: رقمی پرمحصول، مقاوم به زنگ، نسبتاً دیررس و نیمه‌مقاوم به خوابیدگی با خاصیت نانوایی مطلوب، برای مناطقی با شرایط استان فارس معرفی شده است.

رقم تجن: این رقم که برای کشت در مناطق جلگه‌ای سواحل خزر معرفی شده است، با متوسط عملکرد 7/3 تن در هکتار مقاومت بسیار خوبی به زنگ زرد و قهوه‌ای، فوزاریوم خوشه و خوابیدگی دارد و نسبت به جوانه زدن روی خوشه متحمل و زودرس است.

رقم مهدوی: رقمی است پرمحصول (متوسط 7 و رکورد تا 9/5 تن) مقاوم به زنگ زرد، دارای تیپ بهاری و نسبت به شوری و سرما نیز مقاوم است. همچنین دارای دانه‌های درشت (متوسط وزن هزار دانه حدود 50 گرم) است و برای مناطق مراکز با اقلیم نسبتاً سرد و خاک کمی شور معرفی شده است.

رقم الوند: برای کشت در اکثر مناطق سرد کشور سازگاری داشته لذا برای آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، کردستان، همدان، زنجان، چهارمحال و بختیاری و مناطق مشابه توصیه شده است. مقاوم به زنگ زرد نسبتاً حساس به زنگ قهوه‌ای، تحمل نسبی به خشکی و شور با عملکرد متوسط 6/4 تن در هکتار.

رقم شیرودی: از ویژگی‌های این رقم سازگار بودن با شرایط پرباران و رطوبت نسبتاً زیاد می‌باشد. به زنگ زرد و قهوه‌ای مقاوم بوده و با میانگین عملکرد 4/1 و رکورد 8 تن در هکتار برای مناطق جلگه‌ای شمال و نیز نواحی پست شمال غربی معرفی شده است.

رقم چمران: متوسط عملکرد این رقم 5/4 و رکورد آن 8/2 تن در هکتار است. به زنگ زرد و قهوه‌ای و همچنین به ورس مقاوم بوده و کودپذیری و خاصیت نانوایی مطلوبی دارد. رقم چمران برای مناطق گرم جنوب، جنوب غربی و شرق کشور معرفی شده است.

رقم هامون: رقمی است متحمل به شوری و خشکی و نیمه‌حساس به زنگ زرد. با میانگین عملکرد 6/420 تن در هکتار برای مناطق گرم با تنش احتمالی شوری و خشکی همانند خوزستان و سیستان و بلوچستان معرفی شده است.

رقم الموت: با متوسط عملکرد 6/4 تن در هکتار در شرایط آزمایش برای مناطق سردسیر کشور معرفی شده است. این رقم علاوه بر سرما در برابر زنگ و ریزش نیز مقاومت مطلوبی دارد.

تحقیقات کشاورزی یک امر مستمر بوده و محققان این بخش با بررسی شرایط و نیازهای جامعه به طور پیوسته ارقام جدید با ویژگی‌های خاصی اصلاح و معرفی کرده و ارقام قدیمی را خارج می‌سازند. برای مثال در مورد گندم علاوه بر ارقامی که مختصراً آن‌ها را معرفی کردیم، ارقام جدیدی در چند سال اخیر معرفی شده‌اند که به عنوان نمونه رقم شیراز و پیشتاز را می‌توان نام برد.

علاوه بر این در بهمن سال 1385 رئیس سازمان تحقیقات و آموزش کشاورزی اسامی 7 رقم گندم جدید به نام‌های دریا، آرتا، مغان، سپاهان، سیستان، بم و اکبری را اعلام کرد. او افزود متوسط عملکرد دریا 5/5، آرتا 5/9، مغان 6/2، سپاهان 7/1، سیستان 4/22، بم 3/86 و اکبری 2/35 تن در هکتار می‌باشد.

عوامل مؤثر در رشد و نمو گندم

رشد گندم، از کاشت تا برداشت دارای چندین مرحله است. این مراحل عبارتند از: جوانه‌زنی، پنجه‌زنی، ساقه رفتن، سنبله رفتن، گل کردن و رسیدن دانه.

هر یک از مراحل یاد شده، خود به مراحل جزئی‌تری قابل تقسیم است و هر مرحله شرایط خاصی را طلب می‌کند.

حرارت

حداقل درجه حرارت لازم برای جوانه‌زنی گندم 3/5-5 و مناسب‌ترین آن 20-25 و حداکثر 35 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. گندم در مرحله جوانه‌زنی به حدود 150 درجه-روز حرارت نیاز دارد.

در مرحله پنجه‌زنی، گیاه گندم مقاوم‌ترین دوره را در مقابل سرما می‌گذراند و پس از آن نیاز حرارتی گیاه افزایش می‌یابد. به طور کلی در دمای حدود 27 درجه سانتی‌گراد گندم بهترین رشد و نمو و عملکرد را خواهد داشت. تحمل گندم در مقابل سرما، علاوه بر نوع رقم و مرحله رشدی گیاه، به چگونگی شرایط جوی (رطوبت نسبی محیط، پوشش برف و…) و به خصوص سرعت نزول درجه حرارت بستگی دارد.

اگر سرد شدن، تدریجی باشد گندم حداکثر تا 35- درجه سانتی‌گراد را متحمل می‌شود. دمای زیاد هم برای گندم خوب نیست ولیکن این گیاه حداکثر تا 55 درجه سانتی‌گراد را تحمل می‌کند.

گندم‌های فصل سرد یا پاییزه، جهت ایجاد و رشد ساقه، احتیاج به گذراندن یک دوره سرما دارند. چنانچه این گونه گندم‌ها در بهار کاشته شوند و سرما به آن‌ها نرسد، علفی می‌شوند و دانه تولید نمی‌کنند.

برای کاشت گندم‌های پاییزه در بهار، لازم است که به طور مصنوعی به دانه آن‌ها سرما داده شود. این عمل را -که بهاره کردن می‌گویند- به این ترتیب انجام می‌دهند که ابتدا بذور گندم را تا 50 درصد وزن آن‌ها خیس می‌کنند و به مدت دو هفته در دمای 1-2 درجه سانتی‌گراد قرار می‌دهند. سپس آن‌ها را ضمن خشک نمودن، تا زمان کاشت نگهداری می‌کنند.

نور

جوانه زدن گندم حساسیتی به نور ندارد و چه در تاریکی و چه در روشنایی گندم به خوبی جوانه می‌زند. لیکن برای گل رفتن، این گیاه احتیاج به روزهای (نور) طولانی دارد. شدت نور در زودرسی گندم و افزایش عملکرد و بالا رفتن کیفیت آن مؤثر است.

رطوبت

بذر گندم باید حداقل معادل 35-40 درصد وزن خود، آب جذب کند تا بتواند جوانه بزند.

بعد از جوانه زدن، بر حسب مراحل رشد و نمو، نیاز آبی گندم متفاوت است. بیشترین نیاز گندم به آب در مرحله ساقه رفتن می‌باشد؛ زیرا در این مرحله سرعت رشد بالا بوده و طرح گل ریخته می‌شود. اما حساس‌ترین مرحله به کم‌آبی در گندم مرحله گلدهی است که مصادف با خارج شدن سنبله از برگ پرچم است.

آزمایش ثابت کرده است اگر در تمام اوقات نیاز آبی گندم تأمین شود و تنها در مرحله گلدهی گیاه با خشکی شدید مواجه شود، بیش از 50 درصد کاهش عملکرد خواهد داشت. به طور کلی، برای تولید یک کیلوگرم ماده خشک در گندم، حداقل به 473 و حداکثر به 599 کیلوگرم یا لیتر آب احتیاج است.

نیاز آبی گندم در یک دوره رویشی، حداقل 4 و حداکثر 8 هزار مترمکعب در هکتار تعیین شده است. علاوه بر آب یا رطوبت خاک، رطوبت نسبی محیط نیز بسیار مهم است. کمبود رطوبت نسبی محیط در زمستان خطر سرمازدگی گندم را افزایش می‌دهد.

خاک

گندم گیاهی است که تقریباً در بافت‌های مختلف خاک می‌روید ولیکن بهترین بافت برای عملکرد اقتصادی آن، در مناطق پرباران، بافت شنی، رسی با مواد آلی فراوان و در مناطق با بارندگی متوسط یا دارای آب کافی، بافت لیمونی با مواد آلی کافی می‌باشد. گندم، گیاهی نیمه‌مقاوم در برابر شوری است (EC=6 mmohs/cm). ولیکن به شرایط باتلاقی حساس بوده، خیلی صدمه می‌بیند. pH مناسب جهت گندم حدود خنثی و در محدوده 6-7/5 می‌باشد.

تناوب زراعی

هر چند گندم نسبت به کاشت پشت سر هم یا ممتد، زیاد حساس نیست ولیکن رعایت تناوب، ضمن افزایش محصول، کیفیت نانوایی گندم را بهبود می‌بخشد.

علاوه بر این، یک تناوب حساب شده، از خسارت علف‌های هرز مخصوص گندم و نیز خسارت سن -که در گندم بسیار مهم است- نیز می‌کاهد.

آماده سازی زمین گندم

مراحل مختلف آماده‌سازی زمین گندم، عبارت است از: شخم، دیسک و تسطیح زمین و سایر عملیات لازم که بستگی به سیستم زراعت دارد. در زیر به شرح مراحل بالا می‌پردازیم:

ابتدا زمین را در پاییز به عمق 25 تا 30 سانتی‌متر شخم می‌زنند. شخم بیش از این مقدار، برای گندم معمولاً لازم نیست؛ چون گندم ریشه افشان و تقریباً سطحی دارد. برای کشت گندم پاییزه کلوخه‌های شخم خورده را 2 تا 3 هفته قبل از کاشت، به وسیله ادواتی مانند دیسک کولتیواتور، خرد می‌کنند. سپس زمین را با ماله یا لودر تسطیح و هموار می‌نمایند. بدین ترتیب زمین آماده کاشت می‌شود.

برای کشت گندم‌های بهاره زمین شخم خورده را از پاییز تا بهار به حال خود رها می‌کنند، سپس در بهار سال آینده، آن را دیسک زده و تسطیح (صاف) می‌نمایند.

گاهی مواقع به علت کمبود وقت برای کشت گندم بهاره، زمین را در پاییز شخم نمی‌زنند و این عمل را در بهار انجام می‌دهند. در این صورت، نباید عمق شخم از 10 تا 15 سانتی‌متر تجاوز کند. زیرا مدت فرو نشست زمین با افزایش عمق کاشت افزایش می‌یابد و مدت بیشتری بین شخم تا کاشت فاصله ایجاد می‌شود و محصول کرپه می‌گردد.

از طرف دیگر با افزایش شخم هدر رفت رطوبت خاک که بسیار مهم است، بیشتر می‌گردد. با توجه به عمق کم شخم بهاره، استفاده از دیسک معمول لازم نمی‌باشد.

مقدار کودهای مورد نیاز گندم و زمان پخش آن‌ها

کودهای ازته

مقدار مصرف کود ازته، به مقدار آب، رقم گندم، جنس خاک و سایر عوامل بستگی دارد. آزمایش‌های متعدد نشان می‌دهد که 78-92 درصد ازت جذب شده توسط گندم در فاصله ساقه رفتن تا شیری شدن دانه انجام می‌شود. لذا در گندم پاییزه اگر 20-30 درصد ازت تعیین شده در زمان کاشت، 30-40 درصد در زمان ساقه‌دهی و بقیه در زمان ظهور سنبله مصرف شود بهترین نتیجه را دارد.

در گندم‌های بهاره با طول دوره رشد و نمو کوتاه این ارقام و شرایط، 50 درصد موقع کاشت و 50 درصد در مرحله ساقه‌دهی توصیه می‌شود. هر چند مصرف یکی آن در موقع کاشت هم منعی ندارد.

کودهای فسفره

این کود، باعث ازدیاد رشد و تولید ریشه‌های قوی و استحکام نبات در دوره زندگی و مرغوبیت دانه می‌شود و سبب می‌گردد تا گیاه زودرس شود. مقدار آن با توجه به عوامل، مناطق و رقم، متفاوت است.

کودهای پتاسه

پتاس، مقاومت گیاه را در مقابل امراض نباتی و آفات، بالا می‌برد و موجب افزایش مواد قندی و نشاسته‌ای و مرغوبیت دانه می‌گردد و عموماً هم‌زمان یا قبل از کاشت مصرف می‌شود.

به طور کلی، مقدار مصرف کودهای مختلف شیمیایی در مناطق مختلف کشور -که دارای شرایط آب و هوای متفاوت می‌باشند- متغیر است. مناسب‌ترین مقدار و نوع کودهای شیمیایی برای مناطق، ارقام و روش‌های کاشت (آبی یا دیم) بر حسب نتایج آزمایش خاک و توصیه متخصصین خاک‌شناسی باید تعیین و مصرف شود.

عوامل مؤثر در انتخاب بذر

هر بذر، برای کاشت باید دارای شرایط زیر باشد:

1- حتماً از رقمی باشد که برای آن منطقه توصیه شده است.

2- سالم و رسیده باشد. گندم‌های شکسته، اغلب فاقد گیاهک‌اند و بذر تازه برداشت شده گندم‌های پاییزه مدتی طول می‌کشد تا برسد، بنابراین اغلب بلافاصله بعد از برداشت، قابلیت جوانه‌زنی ندارند.

3- عاری از بذر علف‌های هرز، به خصوص علف‌های هرزی که ایجاد مسمومیت می‌کنند (مثل گندسیر و سیاه‌تخمه) باشد.

4- آلوده به قارچ‌های بیماری‌زا مثل انواع سیاهک‌ها نباشد.

5- قوه نامیه آن‌ها، خوب باشد.

بنابراین بهتر است از بذور گواهی شده که توسط مراکز خدمات جهاد کشاورزی منطقه توزیع می‌شوند برای کاشت استفاده کرد. در صورت عدم وجود این گونه بذور می‌توان از بذور گواهی شده در سال قبل پس از برداشت و بوجاری استفاده نمود به شرطی که بیش از ۳ سال این عمل تکرار نگردد.

بهترین راه این است که قسمتی از مزرعه را برای بذرگیری، اختصاص دهند و ضمن مراقبت خوب و حذف علف‌های هرز آن، بذر مورد نیاز را از آن قطعه تهیه نمایند.

آماده کردن بذر جهت کاشت

بذر گندم ممکن است، پس از کاشت مورد حمله برخی از عوامل بیماری‌زا به خصوص سیاهک‌ها قرار گیرد. برای جلوگیری از خسارت این عوامل، ضدعفونی بذور قبل از کاشت بسیار مؤثر است. بذور گواهی شده به صورت ضدعفونی شده تحویل زارعین می‌گردد.

مقدار بذر

مقدار بذر، بستگی به نوع بذر، موقع کاشت، منطقه کاشت، نوع زمین و طرز کاشت دارد. بررسی‌ها نشان می‌دهند 600-700 سنبله قابل برداشت در مترمربع برای حصول یک عملکرد مطلوب لازم است. برای رسیدن به این تراکم کاشت 350-400 دانه در مترمربع لازم است.

در زراعت‌های پاییزه آبی، 120-180 کیلوگرم و برای گندم‌های بهاره آبی 20 کیلوگرم بیشتر از این مقدار، یعنی 140 تا 200 کیلوگرم بذر در هکتار می‌تواند تا حدی این وضعیت را ایجاد کند. اما شما باید با توجه به حاصلخیزی خاک، زمان کاشت، قدرت پنجه‌دهی رقم و توصیه کارشناسان زراعت مقدار بذر را تعیین کنید.

عمق کاشت

عمق کاشت بسته به عوامل مختلفی از قبیل نوع زراعت (آبی و دیم)، چگونگی تهیه زمین، زمان کاشت، وسایل کاشت، عمق و جنس خاک و مقدار رطوبت، تغییر می‌کند. این عمق، بین ۴ تا ۷ سانتی‌متر می‌باشد.

طرق مختلف کاشت گندم

1- روش در هم: در این روش، بذور گندم در سطوح کوچک با دست و در سطوح بزرگ با ماشین بذرپاش سانتریفیوژ، در سطح زمین پاشیده می‌شود. پس از بذرپاشی، به ایجاد کرت یا در آوردن جویچه با دستگاه شیارساز، اقدام می‌شود. در صورت اخیر، فاصله فاروها را 50-60 سانتی‌متر در نظر می‌گیرند. این روش هر چند بسیار رایج است ولی روش مطلوبی نیست. زیرا مصرف بذر در آن زیاد و توزیع سطحی و عمق بذر خارج از هدایت زارع است.

2- روش خطی: در این روش، به وسیله بذرکار خطی‌کار غلات ریزدانه، بذور در خطوطی به فاصله 15-20 سانتی‌متر، کاشته می‌شوند. فاصله بذور از هم، در روی ردیف‌ها 5-7 سانتی‌متر است. بدیهی است که روش آبیاری در کاشت خطی به صورت بارانی است. اما در مناطقی با بارندگی زیاد و بدون نیاز به آبیاری هم می‌توان از این روش استفاده کرد. همچنین در مناطقی با خاک‌های نسبتاً سنگین با ایجاد کرت‌های بزرگ و آبیاری کرتی این روش قابل اجراست. در مجموع بهترین روش کاشت گندم همین روش خطی است.

زمان کاشت گندم

زمان دقیق کاشت در گندم، بستگی به تیپ رشد رقم (پاییزه یا بهاره بودن) طول دوره رشد و حساسیت‌ها و مقاومت‌های رقم و شرایط منطقه دارد.

در کاشت پاییزه باید زمانی اقدام به کاشت نمود که با توجه به وضعیت اقلیمی منطقه، قبل از شروع سرمای زمستانه، گیاه پنجه زده باشد. پنجه زدن گیاه با حداقل سه برگی شدن آن مشخص می‌شود. کاشت زودتر و یا دیرتر از این موقع، هر دو باعث خسارت دیدن از سرمای زمستان یا به هدر رفتن مواد غذایی و کود و در نتیجه کاهش عملکرد می‌گردد.

در کاشت بهاره به محض اینکه شرایط رطوبتی خاک امکان کاشت را فراهم کرد باید به کاشت اقدام نمود تا گیاه با استفاده از سرمای اواخر زمستان پنجه کافی تولید نماید و دوره رشد خود را قبل از برخورد با گرمای شدید تابستان، به پایان برساند.

معمولاً در کاشت پاییزه به ازای هر هفته دیر کردن از زمان مناسب، 3-5 کیلوگرم بذر بیشتر مصرف می‌کنند.

عملیات داشت

آبیاری

در مناطقی که میزان بارندگی کمتر از حد احتیاج گندم است یا اینکه توزیع بارندگی مناسب با مراحل رشد گندم نمی‌باشد، آبیاری یکی از مهمترین عملیات داشت، در زراعت این محصول است.

در زراعت گندم‌های پاییزه آبی، به غیر از آبیاری زمان کاشت که معمولاً 2 نوبت به فاصله حدود یک هفته می‌باشد، تا اواخر زمستان به آبیاری دیگری احتیاج نیست. نوع آب و هوا و ساختمان خاک هر منطقه، تعداد و دفعات آبیاری را برای زراعت گندم تعیین می‌کند. آبیاری گندم در مرحله داشت اغلب در مواقع زیر انجام می‌گیرد:

1- مرحله جوانه زدن (خاک آب)

2- مرحله پنجه‌زنی (پنجاب)

3- مرحله ساقه رفتن (ساقاب)

4- مرحله سنبله رفتن (خوشاب یا سنبل‌آب)

5- مرحله گل رفتن (گل آب)

6- مرحله دانه بستن (دانه آب)

آب، برای کلیه موارد فوق مورد نیاز و حیاتی است؛ ولی با افزایش رشد و طویل شدن ساقه‌ها، این نیاز شدیدتر می‌گردد. بیشترین دوره خشکی، اغلب در زمان گلدهی و تشکیل دانه اتفاق می‌افتد. زیرا در طول این دوره شدت تبخیر و تعریق افزایش می‌یابد در حالی که معمولاً میزان بارندگی کم است یا اصولاً وجود ندارد.

هر چند کمبود رطوبت در هر مرحله رشدی می‌تواند اثرات منفی داشته باشد اما در مرحله ساقه‌دهی که در آن طرح گل ریخته می‌شود، باعث کاهش تعداد گل‌های یک سنبله و کمبود آب در مرحله گلدهی (هم‌زمان با ظهور سنبله) باعث کاهش تعداد گل‌های لقاح‌یافته و در نتیجه کاهش تعداد دانه‌های یک سنبله و کمبود رطوبت در مرحله پر شدن دانه و رسیدگی محصول باعث کوچک و چروکیده شدن دانه یا کاهش وزن هزار دانه می‌گردد.

کنترل علف‌های هرز

در مزارع گندم انواع و اقسام علف‌های هرز دیده می‌شود. خطر علف هرز اغلب از آفات و امراض برای گندم بیشتر است زیرا ریشه‌های علف هرز از مواد غذایی زمین استفاده می‌کنند و در رقابت با گندم به سرعت رشد کرده، باعث تقلیل مقدار محصول و افزایش ناخالصی آن می‌گردند. علف‌های هرز را می‌توان از طریق اجرای برنامه تناوب صحیح و شخم تأخیری (یعنی ابتدا زمین را آبیاری کرده و پس از رویش علف‌های هرز اجرای شخم نمود) و نیز تنظیم تاریخ کاشت تا حد زیادی کنترل نمود.

در مبارزه شیمیایی با علف‌های هرز گندم، از علف‌کش‌های انتخابی که نوع، مقدار و زمان مصرف آن‌ها را کارشناس تعیین می‌کند، می‌توان استفاده کرد. باید دقت کرد که گندم در دو مرحله جوانه‌زنی و گلدهی به علف‌کش بسیار حساس است نبایستی در این مراحل از علف‌کش استفاده نمود.

هرس زدن و چرانیدن مزرعه گندم قبل از خروج ساقه

در زراعت‌های پر تراکم، برای جلوگیری از اثرات منفی تراکم زیاد قبل از خروج ساقه، زراعت را هرس می‌کشند، تا با استفاده از دندانه‌های هرس، تعدادی از پنجه‌ها و بوته‌ها کنده شده، تراکم مناسب ایجاد گردد. بعضی از زارعین به جای استفاده از هرس، گوسفندان (به غیر از بز) خود را در مزرعه پرپشت می‌چرانند.

غلتک زدن و ماله کشیدن

در مناطقی که به دلیل سردی هوا در زمستان، سطح خاک مزرعه یخ می‌زند (سرمازدگی غیر مستقیم) ریشه گیاهان از خاک خارج می‌شود؛ لازم است در بهار با ماله کشیدن و یا با استفاده از غلتک‌های خاص، ریشه‌های خارج شده را به سطح خاک چسباند. این عمل موجب خرد شدن کلوخه‌های خاک نیز می‌گردد. حرکت دادن یا دوانیدن گوسفندانی که خیلی گرسنه نیستند نیز می‌تواند مفید باشد.

آفات و امراض گندم

گندم دارای آفات و امراض (بیماری‌ها) متعددی است. مهمترین آفات گندم عبارت است از:

سن، ملخ، شته، زنبور گندم، مگس گندم، موش، کلاغ و گنجشک.

مهمترین بیماری‌های گندم نیز، عبارت است از:

انواع زنگ‌ها (زرد، سیاه، قهوه‌ای)، سیاهک آشکار، سیاهک پنهان، یقه سیاه و سفیدک غلات.

به خاطر داشته باشید خسارت آفات و امراض در مزارعی که به خوبی مدیریت شده باشند، حداقل است و همچنین باید توجه داشته باشید که مصرف سم نه تنها بهترین روش نیست بلکه با عنایت به مخاطرات آن‌ها بر روی محیط‌زیست و مصرف کنندگان باید بسیار محدود گردد.

برداشت گندم

زمان کاشت تا برداشت گندم‌های بهاره 100-160 روز و گندم‌های پاییزه 220-260 روز است. عمل برداشت، موقعی صورت می‌گیرد که برگ‌ها و ساقه کاملاً زرد و دانه گندم کاملاً سخت شده باشد و درصد رطوبت آن به کمتر از 16 درصد رسیده باشد. زمان برداشت محصول به طرز برداشت، آب و هوا و نوع رقم (مقاوم یا حساس به ریزش) بستگی دارد.

هر چند با خمیری شدن دانه، جنین دانه کامل می‌شود و قابلیت جوانه‌زنی پیدا می‌کند، اما برداشت زود هنگام باعث کاهش عملکرد و چروکیده شدن دانه و افت خاصیت نانوایی گندم می‌گردد. تأخیر در برداشت هم باعث خسارت حمله گنجشک‌ها و سایر پرندگان، ریزش محصول و مجدداً افت عملکرد می‌گردد. لذا رعایت تاریخ مناسب برداشت بسیار مهم است.

چگونگی برداشت گندم

برداشت گندم، شامل مراحل درو، خرمن‌کوبی (کوبیدن) و بوجاری (جدا کردن دانه از کاه و کلش) می‌باشد. هر یک از این مراحل ممکن است به وسیله کارگر یا ماشین و یا ترکیبی از این دو، صورت گیرد. در گذشته، کارگران با داس گندم را چیده و در محلی خرمن می‌نمودند، سپس با وسایل مختلف، از جمله با استفاده از حیوانات آن را کوبیده، به وسیله چهار شاخ باد می‌دادند (بوجاری می‌کردند).

امروزه بر حسب وجود امکانات، یک یا دو و یا هر سه مورد این عملیات، با ماشین انجام می‌شود. مثلاً وقتی کارگر با داس برداشت نمود (درو کرد)، عمل خرمن‌کوبی و بوجاری با خرمن‌کوب‌های تراکتوری و یا موتوری انجام می‌شود. در زراعت‌های وسیع و مکانیزه، روش‌های سنتی گذشته دیگر پاسخگو نبوده، کلیه عملیات با ماشینی به نام کمباین صورت می‌گیرد.

برداشت با کمباین، فواید متعددی بدین شرح دارد:

1- سرعت کار بیشتر است.

2- برداشت، به موقع صورت می‌گیرد.

3- ضایعات به حداقل می‌رسد.

زمان برداشت با کمباین در مناطق مختلف

برداشت گندم با کمباین زمانی شروع می‌شود که دانه گندم حداکثر 14 درصد رطوبت داشته باشد. یعنی دانه گندم کاملاً سخت شده باشد.

در مناطق مرطوب، برداشت از حدود ساعت 9 صبح شروع می‌شود، ولی مناسب‌ترین ساعت برداشت حدود 12-16 است. در مناطق مرطوب و در محیط‌هایی که باران تابستانه می‌بارد، اگر در موقع برداشت بارندگی شود، لازم است پس از قطع باران، برداشت را مدتی (حدود 24 ساعت) به تأخیر بیندازند.

در مناطق خشک و گرم، برداشت معمولاً از ساعت 6 صبح شروع شده و تا ساعت 12 ادامه می‌یابد. در این نواحی به علت گرمی زیاد هوا، برداشت محصول از ساعت 12 تا 16 دشوار خواهد بود. در مناطق خشک و معتدل، ساعات برداشت، محدودیت زیادی ندارد و می‌تواند در مدت بیشتری از شبانه روز ادامه داشته باشد.

در این مناطق و نیز مناطق خشک وقتی تأخیر در برداشت اتفاق بیفتد، معمولاً برداشت را به شب و به خصوص صبح‌های زود محول می‌کنند.

تنظیم کمباین برای برداشت

با تنظیم دقیق و به کارگیری صحیح کمباین و تعیین زمان مناسب برداشت برحسب نوع محصول (زود یا دیررس، پاکوتاه یا پابلند) و شرایط منطقه، می‌توان افت محصول را به حداقل رساند. لذا، در تنظیم کمباین به موارد مهم زیر اشاره می‌شود:

1- تعیین ارتفاع هد دستگاه، با توجه به ارتفاع رقم دستگاه، طوری تنظیم گردد که حتی‌المقدور کلش کمتری وارد آن شود و سنبله نچیده هم در مزرعه باقی نماند.

2- سرعت مطلوب دستگاه در حین کار، حدوداً 7-8 کیلومتر در ساعت باشد.

3- فاصله استوانه و نیم استوانه و همچنین سرعت دور استوانه، به اندازه معین تنظیم شود (با توجه به قطر دانه‌ها) تا ضمن جلوگیری از خرد شدن دانه‌ها، تمام آن‌ها به خوبی از سنبله جدا شوند.

4- در صورتی که دانه از پشت کمباین بیرون بریزد، سرعت حرکت قسمت بوجاری و یا سرعت پنکه، کم گردد.

5- چنانچه داخل دانه‌ها، کاه و کلش وجود داشته باشد، باید سرعت پنکه اضافه گردد.