عملیات کاشت در کشت و کار برنج

آیا تا کنون این سوال برای شما پیش آمده باشد که برنج چگونه به عمل می‌آید؟ یا بهترین زمان کاشت و برداشت برنج چه زمانی است؟ یا میزان کالری موجود در برنج به چه اندازه است؟

اولین مرحله از مجموعه مراحل کشت برنج، مرحله جوانه‌دار کردن بذر برنج است. کشاورزان مقداری بذر از محصول برنج سال قبل خود را در محلی خشک و مناسب و به دور از هرگونه جانور و موش به صورت شلتوک یا خوشه نگهداری می‌کنند و در سال جدید با انجام عملیات مخصوص، بذر پارسالی را جوانه‌دار کرده و بذر جوانه‌زده آماده کاشت در زمین (خزانه) می‌شود.

کاشت برنج به دو روش صورت می‌گیرد

کاشت مستقیم

کشت مستقیم بذر در زمین اصلی در آمریکا و برخی از کشورهای اروپایی مانند ایتالیا و قسمتی از ایران متداول است. در آمریکا و بخشی از اروپا بذرپاشی در سطح وسیعی به طور مکانیزه و به وسیله‌ی هواپیما انجام می‌شود. در برخی از مناطق ایران مانند بخشی از خوزستان (کرخه) و آذربایجان کشت مستقیم برنج در زمین اصلی به دو صورت انجام می‌گیرد:

کشت روی خطوط موازی

کشت دست‌پاش یا درهم

زمان کشت برنج در زمین اصلی به طور مستقیم، تابع درجه حرارت محیط است. برای کشت در زمین اصلی ابتدا زمین را در پاییز به عمق 20 سانتی‌متر شخم و در بهار دیسک می‌زنند تا کلوخ‌ها به خوبی خرد و نرم گردند. سپس زمین را صاف و مرزبندی می‌نمایند. پس از آن که کرت‌ها آماده شدند آب را به داخل آنها وارد می‌کنند و اقدام به بذرپاشی می‌نمایند وقتی بذرها جوانه زد، مدت 3-2 روز آب را از کرت‌ها خارج می‌کنند تا بذرهای تازه سبز شده که جوانه‌ی آن‌ها نازک و کوچک است به خاک چسبیده و ریشه‌ی بیشتری در تماس با خاک تولید نمایند. پس از سبز شدن تمامی بذرها، آبیاری دائم را شروع می‌کنند. مقدار بذر مورد نیاز برابر 150 تا 200 کیلوگرم در هکتار است.

کاشت غیر مستقیم (کشت به روش تهیه خزانه)

در این روش ابتدا با ایجاد خزانه، بذور را در خزانه می‌کارند و نشا تهیه می‌نمایند. پس از آن که نشا در خزانه رشد کافی نمود، آن را به زمین اصلی که قبلاً آماده گردیده، منتقل می‌نمایند. این روش کاشت در چین، هندوستان، ژاپن و اکثر نقاط ایران مانند گیلان، مازندران و اصفهان، مرسوم و متداول است.

روش های احداث خزانه برنج

احداث خزانه برنج به 3 طریق انجام می‌گیرد:

طریقه محلی

این نوع خزانه که بیشتر زارعین برنج‌کار ایرانی از آن استفاده می‌نمایند، قطعه زمینی به وسعت  100 مترمربع برای هر هکتار برنج‌کاری است. میزان بذر در متر مربع در این نوع خزانه 0/8 تا 1/6 کیلوگرم است. در این روش ابتدا به زمین کود دامی کاملاً پوسیده یا کود سبز اضافه می‌کنند و دو مرتبه شخم می‌زنند. سپس زمین را آب می‌دهد و آن را به وسیله‌ی پا دقیقاً لگد می‌کنند تا زمین کاملاً سفت شود. بعد از آن زمین خزانه را به وسیله‌ی ماله صاف می‌کنند و اطراف آن را مرزبندی و سپس به قطعات کوچک 2*3 یا 3*3 متر تقسیم و اطراف هر قطعه را مرزبندی و جوی‌کشی می‌کنند. سه روز پس از وارد کردن آب به داخل خزانه بذرهای جوانه‌دار شده را در سطح آب می‌پاشند و سه روز بعد از بذرپاشی آب خزانه را خالی می‌نمایند و بر روی سطح خزانه خاکستر کلش سوخته می‌پاشند. از این زمان به بعد روزها آب خزانه را خارج می‌کنند و شب‌ها آن را وارد خزانه می‌نمایند. از زمانی که ارتفاع بوته‌ها به 5 تا 6 سانتی‌متر می‌رسد، دیگر باید آب همیشه در خزانه موجود باشد. در صورت نیاز حدود یک کیلوگرم کود اوره به صورت سرک در هر 100مترمربع از خزانه، پخش می‌نمایند.

طریقه‌ی ژاپنی

این خزانه به صورت جوی و پشت احداث می‌گردد. جوی‌ها به عرض 30 سانتی‌متر و به عمق 20 سانتی‌متر و پشته‌ها به عرض 120 سانتی‌متر است. مساحت خزانه حدود 250 مترمربع برای یک هکتار زمین اصلی است. در این روش پس از شخم و نرم کردن کلوخه‌ها به میزان 5 کیلوگرم کود اوره و 5 کیلوگرم فسفات‌آمونیوم به زمین می‌دهند. میزان بذر لازم 160 گرم بذر خشک در مترمربع یا 40 کیلوگرم برای یک هکتار در 250 مترمربع خزانه است. پس از پاشیدن بذر، روی آن را با خاک نرم مخلوط شده با ماسه (برای این که روی بذر سله نبندد) به قطر یک سانتی‌متر می‌پوشانند، پس از اتمام بذرپاشی، خزانه با آب‌پاش روزی 2 تا 4 مرتبه آبیاری می‌شود.

طریقه ایستگاهی

این نوع خزانه به طریق جوی و پشته احداث می‌گردد. پشته‌ها معمولاً به طول 15-10 متر (بسته به شیب زمین و وضعیت خاک متغیر است) و عرض 120 سانتی‌متر در نظر گرفته می‌شود. روی پشته‌ها را با بیل و ماله هموار می‌کنند، بعداً به ازای هر 100 مترمربع 2 کیلوگرم اوره و 2 کیلوگرم فسفات‌آمونیوم کودپاشی می‌نمایند پس از کودپاشی و زیر خاک کردن آن با لگد، مجدداً ماله‌کشی می‌کنند و به مقدار 1 کیلوگرم در مترمربع بذر جوانه‌دار روی سطح پشته می‌پاشند و به وسیله‌ی ماله بذور را به سطح خاک پشته‌ها می‌چسبانند. سایر عملیات مانند خزانه محلی است.

معایب خزانه محلی

به علت تراکم زیاد بوته‌ها، اغلب نشاها ضعیف‌اند و ریشه‌ی آن‌ها نیز گسترش کافی نمی‌یابد و لذا زیاد طویل و عمیق نخواهند شد.

به علت بزرگ بودن سطح خزانه، زارع به تمام نقاط آن، در طی عملیات داشت، دسترسی نخواهد داشت.

خشک کردن خزانه‌ی محلی به دقت و سرعت خزانه‌ی ژاپنی و ایستگاهی نیست.

زمان بذرپاشی

زمان بذرپاشی، بستگی به نوع بذر و آب و هوای منطقه دارد. مثلاً در شمال ایران، زمان بذرپاشی برای بذرهای محلی، نیمه‌ی اول فروردین و برای بذرهای پر محصول اصلاح شده، بهترین زمان بذرپاشی در خزانه دهه‌ی سوم فروردین است، زیرا این بذور نسبت به سرما حساس‌اند و دیرتر باید به زمین اصلی انتقال یابند. به طور کلی تاریخ کاشت در خزانه تابعی از تاریخ انتقال نشا به زمین اصلی است.

تهیه بذر مرغوب

در گذشته برای تهیه‌ی بذر مرغوب جهت کاشت در سال آینده، زارعین از طریق خوشه‌چینی، بوته‌های مناسب را از مزارع برنج انتخاب نمودند و در محل مناسبی نگه‌داری می‌نمودند. امروز هر چند برای ارقام بومی همچنان این روش جاری است، اما در مورد ارقام اصلاح شده یا پر محصول تهیه‌ی بذور گواهی شده از مراکز خدمات جهاد کشاورزی با اتیکت خاص صورت می‌گیرد.

آماده کردن بذر جهت کاشت

سبک و سنگین نمودن بذر

برای آن که از بذور قوی، سنگین و یکنواخت و سالم که دارای قوه‌ی نامیه‌ی کافی باشد، استفاده شود، ابتدا بذر را در محلولی از آب نمک می‌ریزند تا دانه‌های سبک و پوک از دانه‌های سنگین و سالم جدا شود. غلظت آب نمک در مورد ارقام مختلف ریشک‌دار و یا بدون ریشک متفاوت است. غلظت آب نمک برای برنج‌هایی که دارای ریشک‌اند 1/08 تا 1/09 و در مورد برنج‌های بدون ریشک 1/11 تا 1/13 درصد است. پس از آماده شدن محلول آب نمک، بذور را در داخل آن ریخته و کاملاً به هم می‌زنند. دانه‌های سنگین در ته ظرف باقی مانده، دانه‌های سبک و پوک در سطح محلول قرار می‌گیرند. بذوری که در ته ظرف قرار می‌گیرند، برای کاشت مناسب‌اند. پس از آن که عمل جدا کردن بذر انجام شد، باید بلافاصله بذور سنگین انتخاب شده را با آب خالص، کاملاً شست و شو داد تا اثر نمک در روی بذر باقی نماند.

ضدعفونی بذر

بعد از عمل سبک-سنگین کردن، بذور سالم را با سموم مؤثر، علیه بیماری‌های برنج از جمله سم ویتاواکس یا تیرام به فرمول زیر، ضدعفونی می‌کنیم:

بذر، 60 کیلو + سم ویتاواکس، 160 گرم + آب، 80 لیتر.

ابتدا سم را در آب حل می‌کنیم. سپس بذر را به مدت 18-16 ساعت در محلول سم می‌خوابانیم. آنگاه بذر را از محلول سمی خارج می‌کنیم و در محل مناسبی می‌ریزیم و روی آن را می‌پوشانیم.

جوانه‌دار کردن بذر

پس از ضدعفونی نمودن بذر، هر صبح و عصر آب ولرم بر آن می‌پاشیم و به هم می‌زنیم تا تمامی بذور به طور یکنواخت جوانه بزند. طول ریشه‌چه‌ها باید به اندازه‌ی طول بذور و طول ساقه‌چه‌ها، نصف طول بذر باشد که در این حالت برای پاشیدن در خزانه مناسب است.

مراقبت های لازم از خزانه

طول دوام خزانه در مناطق مختلف کشور حدود 30 تا 40 روز است. در این مدت مراقبت‌های لازم از خزانه به عمل می‌آید تا نشاهای مناسبی برای کاشت در زمین اصلی آماده شوند. مهم‌ترین عملیاتی که در خزانه انجام می‌شود، عبارتند از:

تعدیل دمای خزانه

پس از کاشت بذر در خزانه چون درجه حرارت آب موجود در خزانه نسبت به هوای مجاور کمتر تغییر می‌نماید، معمولاً روزها آب خزانه را خارج می‌کنند تا با تابش آفتاب به سطح خزانه و گرم شدن سطح خاک، نشاها زودتر رشد نمایند و ضمناً اکسیژن زیادتری نیز به ریشه گیاه جوان برسد، سپس نزدیک غروب آفتاب، مجدداً آب را تا حد معینی به داخل خزانه وارد می نمایند.

تعدیل دمای خزانه

پس از کاشت بذر در خزانه چون درجه حرارت آب موجود در خزانه نسبت به هوای مجاور کم‌تر تغییر می‌نماید، معمولاً روزها آب خزانه را خارج می‌کنند تا با تابش آفتاب به سطح خزانه و گرم شدن سطح خاک، نشاها زودتر رشد نمایند و ضمناً اکسیژن زیادتری نیز به ریشه گیاه جوان برسد، سپس نزدیک غروب آفتاب، مجدداً آب را تا حد معینی به داخل خزانه وارد می‌نمایند.

مصرف کلش سوخته

ریختن کلش سوخته در سطح خزانه، از عملیاتی است که حتماً باید پس از کاشت بذور در خزانه و شروع رشد آنها، انجام شود. قرار دادن کلش سوخته در سطح خزانه دارای نتایج و مزایای زیر است:

– وجود کلش از تابش مستقیم خورشید به جوانه‌ی اولیه و ظریف برنج جلوگیری می‌کند و مانع از سوختن جوانه‌ها می‌شود.
– وجود کلش سوخته، بذور کاشته شده در خزانه را از خطر حمله‌ی پرندگان به خصوص گنجشک، محفوظ می‌دارد زیرا وجود کلش، مانع دید پرندگان می گردد.
– کلش سوخته، خود به منزله‌ی ماده‌ی غذایی برای خزانه‌ی برنج خواهد بود.
– کلش سوخته وقتی در سطح خزانه پخش شود از تبخیر رطوبت نیز جلوگیری می‌نماید.

کود سرک

برای تقویت خزانه، علاوه بر کودهای دامی و سبز، لازم است از کودهای شیمیایی نیز استفاده شود. برای این منظور به ازای هر 100 مترمربع مساحت خزانه حدود 0/5 کیلوگرم نیتروژن خالص ترجیحاً از نوع نیترات‌آمونیوم و نیز گاهی کودهای ریزمغذی بر حسب توصیه‌ی کارخانه سازنده روی خزانه محلول‌پاشی می‌شود.

کنترل علف‌های هرز

مهم‌ترین علف هرز خزانه در شمال ایران سوروف است که غالباً در خزانه با آن مبارزه می‌شود، ولی باید توجه شود که به علت شباهت زیاد این علف هرز با نشای برنج، تشخیص آن‌ها برای اشخاص عادی و بدون تجربه، مشکل است. به طور کلی اقدامات پیش‌گیرانه مانند شخم عمیق پاییزه، تکرار زیر و رو کردن خاک قبل از گل‌دهی علف‌های هرز، به کار بردن علف‌کش‌های انتخابی قبل از کاشت می‌تواند باعث پاک شدن خزانه از علف‌های هرز گردد.

تخلیه آب

وقتی که نشاها به ارتفاع 10 سانتی‌متر می‌رسند، باید آب خزانه را، حتی‌الامکان کم عمق نگاه داریم و در اواخر دوره آن را تخلیه کنیم تا نشاها سالم و قوی گردند. مجدداً یک تا دو روز قبل از نشاکاری، باید خزانه را پر از آب نمود تا کندن نشا برای کاشت در زمین اصلی، به راحتی صورت گیرد.

مبارزه با آفات

در استان‌های گیلان و مازندران آفت قابل توجه، مگس خزانه است که در بعضی از سال‌ها طغیان دارد و اگر با آن مبارزه نشود به نشاهای خزانه خسارت می‌زند و گاهی تمام خزانه را از بین می‌برد. لارو این آفت در گِل نرم خزانه، حرکت می‌کند به محل یقه آسیب می‌رساند و باعث قطع ساقه از ریشه می‌گردد. با مشاهده‌ی ساقه‌های قطع شده در سطح آب به وجود این آفت می‌توان پی برد. اگر آب خزانه در این حالت قطع شود و گِل خزانه خشک گردد این لاروها زمین‌گیر می‌شوند و خواهند مرد. اگر قادر به خشکانیدن خزانه نباشیم باید اقدام به سم‌پاشی کرد.

تهیه زمین اصلی

از آن جا که در مناطق برنج‌کاری شمال معمولاً چند سال متوالی در یک زمین برنج می‌کارند و پس از برداشت محصول، قسمتی از مرزهای بزرگ (لته مرزها) و جوی‌ها خراب می‌شوند، لازم است قبل از هر کار نسبت به لای‌روبی و مرمت جوی‌ها و مرزهای اصلی اقدام شود و سپس بقیه‌ی عملیات مانند شخم زمین ،اختلاط کود و کلش‌ها با خاک، صاف کردن، مرزبندی با دقت صورت گیرد. بعضی شالیکاران، کلش و بقایای محصول را در زمین آتش می‌زنند تا اگر حشره و لاروی در روی زمین وجود داشته باشد از بین برود. زمین اصلی برنج را معمولاً دو تا سه بار شخم می‌زنند. شخم پاییزه در زمین گاورو انجام می‌شود. از این به بعد کلیه‌ی عملیات تهیه زمین، در داخل آب صورت می‌گیرد.

بعضی از برنج‌کاران شخم اول را نیز در اواخر اسفند می‌زنند. در سال‌های اخیر به علت گسترش آفت کرم ساقه‌خوار برنج، شخم اول را در زمستان و شخم دوم را در بهار می‌زنند. شخم دوم به طور عمود در جهت شخم اول زده می‌شود، آنگاه به نرم کردن کلوخ‌ها می‌پردازند. پس از اتمام شخم، زمین را کرت‌بندی می‌کنند. در سال‌های اخیر که ماشین‌های جدید ساخته و به بازار عرضه شده‌اند، برای شخم زمین از تیلر و یا تراکتورهای مخصوص چرخ‌آهنی استفاده می‌شود که به کمک آن‌ها می‌توان کلیه‌ی عملیات را در داخل آب انجام داد. استفاده از گاوآهن‌های دوار یا رتیواتور در زراعت برنج اخیراً بسیار رایج شده است. در طی آماده‌سازی زمین اصلی، تقویت شیمیایی خاک نیز صورت می‌گیرد. به این منظور علاوه بر کودهای آلی، به طور معمول 40 تا 60 کیلوگرم کود اوره، 100 تا 150 کیلوگرم فسفر، 100 تا 120 کیلوگرم کود پتاسیم به خاک افزوده، زیر خاک می‌نمایند. البته این مقادیر در حد متوسط و معمول است و برای هر مزرعه و شرایط خاص باید با توجه به آزمایش خاک و توصیه متخصصین نوع و مقدار کودهای مصرفی تعیین گردد.

انتقال نشا به زمین اصلی

عملیات انتقال نشا از خزانه و کاشتن آن در زمین اصلی را نشاکاری گویند. قبل از هر کار، لازم است خزانه را آبیاری نمایند تا عمل کندن نشاها از زمین خزانه بدون قطع ریشه به سهولت انجام شود. پس از در آوردن نشاها از زمین خزانه، در صورتی که گل و لای زیاد همراه ریشه باشد، آنها را در آب شست‌شو می‌دهند. چنانچه علف هرزی همراه نشاها باشد، آنها را نیز جدا کرده معدوم می‌نمایند. عملیات کندن نشاها و کاشت آن‌ها در زمین اصلی باید بلافاصله انجام شود.

پس از آن که نشاها از خزانه کنده شدند، آن‌ها را به دسته‌های 300-250 عددی دسته‌بندی نموده، به طور یکنواخت در سطح زمین اصلی قرار می‌دهند. در زمان کاشت دسته‌ها را به دست گرفته نشاها را داخل آب بر روی خطوط موازی و به فواصل معینی می‌کارند. برای این کار از طناب یا ریسمان و یا خط‌کش‌های مخصوص استفاده می‌نمایند. پس از آن که عملیات نشاکاری تمام شد، مدت چند روزی کرت‌ها را پر آب نگه می‌دارند.

در صورتی که نشاکاری با ماشین انجام شود باید حداقل ارتفاع آب 17 و حداکثر آن 25 سانتی‌متر باشد. نشاهایی که به وسیله‌ی دست در زمین اصلی کشت می‌شود معمولاً به صورت کپه‌ای است. در هر کُپه حدود 2 تا 4 بوته و بر حسب نوع آن به فاصله 15*15 یا 20*20 و یا 25*25 سانتی‌متر مربع نشا می‌گردد. برای این که عملیات داشت در مزرعه راحت‌تر است، بیشتر فاصله 25*25 سانتی‌متر را در نظر می‌گیرند. به طور معمول حدود 250 هزار کپه کاشت یا بر حسب رقم حدود 500000 تا 1250000 بوته در هکتار نشاکاری می‌شود. زمان نشاکاری بستگی کامل به شرایط جوی دارد و از سالی به سال دیگر ممکن است تغییر نماید. به طور کلی زمان اقدام به نشاکاری در زمین اصلی باید کرد که خطر سرمازدگی و بروز عوامل نامساعد محیطی به احتمال زیاد، رفع شده باشد. بر این اساس عملیات نشاکاری در نقاط مختلف کشور ما از حدود اوایل اردیبهشت ماه شروع می‌شود و ممکن است تا اواسط تیر ماه ادامه یابد. زمان کاشت نشا نیز در سرعت و مقدار تولید پنجه، بسیار مؤثر است. در یک روز، صبح و عصر بهترین موقع نشاکاری است.