آموزش کاشت بذر فیسالیس- عروسک پشت پرده ( physalis )
زمان جوانه زنی بذر : 10 تا 21 روز
زمان باردهی گیاه : 80 تا 110 روز
دمای جوانه زنی : 20 تا 25 درجه
نور مناسب گیاه : 6 تا 8 ساعت
عمق کاشت بذر : 0.5 سانتی متر
دوره زندگی : یک ساله
فصل کاشت : بهار

گونه .Physalis peruviana L در داخل کشور تحت عنوان فیسالیس و با نام انگلیسی Cape gooseberry در سرتاسر جهان شناخته شده است. مبدأ و منطقه تنوع فیسالیس در منطقه آند عمدتاً کلمبیا، پرو و اکوادور است و از آنجا به سایر مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری و حتی مناطق معتدل جهان وارد شده است. بنا به نظر مورتن (1987)، کشت فیسالیس در مناطقی که گوجهفرنگی قابل پرورش است، امکانپذیر میباشد.
در جنس فیسالیس، حدود 80 گونه دارای میوه کروی هستند که با یک کاسه گل متورم محصور شدهاند. اغلب گونههای جنس فیسالیس وحشی هستند، فقط 4 گونه از آنها ارزش خوراکی دارند که شامل: Physalis ixocarpa، Physalis pubescens، Physalis alkelengi و Physalis peruviana هستند.
تولیدکنندگان اصلی فیسالیس، کلمبیا، کنیا، زیمباوه، استرالیا، نیوزلند، هند و اکوادور میباشند. کشورهای اروپایی مصرفکننده اصلی فیسالیس هستند که از آن به عنوان میوه تازه یا در صنعت دارویی استفاده میکنند. اخیراً این گیاه به عنوان یک محصول مهم در بسیاری از مناطق گرمسیری، نیمهگرمسیری و یا حتی معتدله در سرتاسر جهان در حال گسترش است.

نام های دیگر گیاه عروسک پشت پرده
نام های بسیار زیادی به این گیاه زیبا و جذاب در نقاط مختلف داده اند. بسیاری این گیاه را با نام های «کاکُنه»، «گیلاس جهودان» و «کچومن» می شناسند.
گیاه عروسک پشت پرده به کچومن معروف است که شکل معرب آن «کاکِنَج»است، این نام در عرب زبانان با نام های «جوزالمزج» و «حب اللهو» رواج دارد. جالب است که بدانید چینیها که نیز این گیاه بامزه را دارند و به آن «گیاه فانوس» می گویند. البته این ترجمه فارسی نامی است که آنها به چینی استفاده می کنند. آذری زبانان عزیز نیز به گیاه عروسک پشت پرده “یرگیلاسی” می گویند؛ که ترجمه اش گیلاس زمینی است.
حالا نوبت این است که به کشور استانبول برویم و ببینیم که استانبولی ها به این گیاه زیبا چه می گویند، بله در ترکی استانبولی به این گیاه فانوس داماد (güveyfeneri) می گویند. در انگلستان نیز گیاه پشت پرده به ” فانوس چینی” chinese lantern)، گیلاس زمینی (groundberry)، گیلاس بادبرگ (bladder cherry) معروف است. در زبان هندی و اردو و فارسی قدیم به گیاه عروسک پشت پرده “عروسک” می گویند.
البته نام علمی این گیاه پرفایده و سودمند Physalis فیسالیس است که در بیشتر علمی و مقالات نیز به همین نام ازاین گیاه نام برده شده است.

ارزش غذایی
فیسالیس به علت ارزش غذایی و دارویی بالا بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در میوه، برگ و ساقه آن ترکیباتی وجود دارد که برای سلامتی انسان مفید است. این گیاه به طور گسترده در درمان دیابت، هپاتیت، زخم معده و سایر بیماریها مورد استفاده قرار میگیرد.
میوه فیسالیس سرشار از پرو ویتامین آ (36 میلیگرم در 100 گرم گوشت میوه)، آسکوربیکاسید یا ویتامین ث (36 میلیگرم در 100 گرم گوشت میوه) و برخی ویتامینهای ب (تیامین، نیاسین و ویتامین ب 12)، پروتئین خام، فسفر (1/2 میلیگرم در هر 100 گرم گوشت میوه) و آهن (38 میلیگرم در هر 100 گرم گوشت میوه) است. همچنین حاوی ترکیباتی است که خاصیت ضدالتهابی و آنتیاکسیدانی دارند.

گیاهشناسی
فیسالیس (عروسک پشتپرده یا توت طلایی) با نام علمی Physalis peruviana گونهای از خانواده بادمجانیان است که معمولاً به Cape gooseberry یا Golden berry شناخته میشود.
فیسالیس گیاهی علفی یا نیمهخشبی و یکساله در نواحی معتدل و چندساله در نواحی گرمسیری و نیمهگرمسیری است. ارتفاع بوته آن 1 تا 1/5 متر است، اگرچه با تربیت گیاه به بیش از 2 متر نیز میرسد.
سیستم ریشه در این گیاه منشعب و طول ریشههای اصلی بین 50 تا 80 سانتیمتر است. ساقه اصلی علفی، سبز و 8 تا 12 گره دارد. در محل هر گره دو جوانه رویشی و زایشی وجود دارد. برگها متناوب به طول 5 تا 15 سانتیمتر و عرض 4 تا 10 سانتیمتر هستند.
گلها تکی، دوجنسی و زنگولهای شکل هستند و از جوانه جانبی ایجاد شدهاند. گلبرگها 5 تایی و به رنگ زرد و کاسه گل سبز رنگ است و در طی همه مراحل نمو به طور کامل میوه را میپوشاند.
گلدهی فیسالیس تا حدودی در طول روز کمتر از 8 ساعت سریعتر از طول روز 16 ساعت رخ میدهد، بنابراین گیاهی نسبتاً روز کوتاه است. گلدهی آن در مناطق گرم عاری از یخبندان درتمام طول سال رخ میدهد و 70 تا 80 روز بعد از کشت گیاه، گلدهی آغاز میشود.
گلدهی و میوهدهی فیسالیس به رقم و شرایط آب و هوایی بستگی دارد. گلها خود گردهافشان هستند اما لرزش ملایم ساقهی گلدهنده و یا مقداری اسپری با آب باعث افزایش گردهافشانی میشود.
میوه فیسالیس از نوع سته آبدار، دایرهای شکل و سبز یا زرد رنگ با قطر بین 12/5 تا 25 میلیمتر، وزن 4 تا 10 گرم و حاوی 100 تا 300 بذر کوچک است. میوه فیسالیس از نظر طعم و ظاهر شبیه گوجه فرنگی است اگر چه طعم ترش و شیرین در آن بیشتر احساس میشود.
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد آن پوشش میوه است که پس از ریزش گل، کاسه گل گسترش مییابد و تشکیل یک پوسته حصیری رنگ میدهد که از میوه بسیار بزرگتر است و آن را احاطه میکند و در جهت پایین میوه را شبیه فانوس آویزان مینماید. این پوسته در طی نمو و رسیدن میوه کاملاً دور آن را احاطه کرده است و آن را از حشرات، پرندگان، آفات و بیماریها و شرایط نامساعد محیطی حفاظت میکند.
برداشت میوه 60 تا 100 روز بعد از گلدهی صورت میگیرد، زمانی که پوسته به رنگ زرد مایل به قهوهای رنگ تغییر یابد. فصل میوهدهی اواخر بهمن تا اردیبهشت است. طول عمر اقتصادی این گیاه بین 9 تا 11 ماه از اولین برداشت بوده و بعد از آن بهرهوری و کیفیت میوه کاهش مییابد. عمر ماندگاری میوه پس از برداشت با کاسه گل یک ماه و بدون آن 4 تا 5 روز است.

خواص فیسالیس
- این میوه منبع آنتی اکسیدان و سرشار از ویتامینهایA – E – C – P – F و ویتامین ث است.
- فیسالیس بدن انسان را در مقابل خنثیسازی رادیکالهای آزاد که موجب بروز بیماریهایی مانندسرطان، سکتهی قلبی ، پروستات، آسم و آلرژی میشود، حفاظت میکند.
- مصرف این میوه تاثیر بسزایی در شادابی و طراوت پوست و تقویت قوایجنسی دارد.
شرایط اقلیمی و آب مورد نیاز
فیسالیس در نواحی با میانگین دمای سالانه بین 13 تا 18 درجه سانتیگراد رشد و نمو مطلوبی دارد. دامنه دمای بهینه برای آن بین 8 تا 20 درجه سانتیگراد است. فیسالیس میتواند در دمای پایین تا 5 درجه سانتیگراد و دمای بالا تا 35 درجه سانتیگراد را تحمل نماید اما دمای مناسب برای آن 21 درجه سانتیگراد است.
دمای بالای 30 درجه سانتیگراد باعث آسیب به گل و میوه و افزایش پیری زودرس میشود. همچنین دمای پایین (کمتر از 10 درجه سانتیگراد) میتواند از رشد گیاه جلوگیری کند. فیسالیس مقاومت کمی نسبت به یخبندان دارد و خسارت زیادی در دمای شبانه زیر 2- درجه سانتیگراد به آن میرسد. گیاه در طی دوره رشد به شرایط عاری از یخبندان نیاز دارد، زیرا یخبندان باعث خشک شدن گیاه میشود.
دما و نور نقش مهمی در اندازه، رنگ، ارزش غذایی، مزه و رسیدن میوه فیسالیس ایفا میکنند. فیسالیس برای رشد و نمو به نور کامل نیاز دارد و برای تولید میوه با کیفیت به حدود 1500 تا 2000 ساعت نور در سال نیازمند است.
در طی فصل رشد، بارندگی در حدود 1000 تا 1800 میلیمتر و رطوبت نسبی 70 تا 80 درصد برای آن مناسب است. حداقل میزان بارندگی مورد نیاز برای تولید دیم فیسالیس 800 میلیمتر است. افزایش بارندگی تا 4300 میلیمتر باعث افزایش رشد و عملکرد آن میشود.
برای رشد مناسب فیسالیس، در صورت عدم تأمین آب توسط بارندگی، بایستی آبیاری صورت گیرد. همچنین رطوبت بیش از حد میتواند باعث بیماری، اختلال در گردهافشانی و زردی و ریزش برگها شود. فیسالیس بسیار به خشکی و بادهای شدید حساس است، بنابراین در کشت آن از بادشکن استفاده میشود.

خاک
فیسالیس میتواند در محدوده وسیعی از خاکها و شرایط آب و هوایی رشد نماید. به علت سازگاری با آب و هوای مدیترانهای و چندین نوع خاک به عنوان گونه بسیار مقاوم طبقهبندی شده است.
خاک رسی-شنی با زهکشی مناسب و غنی از مواد آلی (بیشتر از 4 درصد) برای آن مطلوب بوده و pH در حدود 5/5 تا 6/8 برای کشت آن مناسب است. به دلیل سیستم ریشه سطحی همانند گوجهفرنگی مالچ و کود آلی به نگهداری آب و مواد غذایی خاک کمک میکند. گیاهی به نسبت مقاوم است و در خاکهای فقیر میتواند رشد کند. فیسالیس قادر به تحمل شرایط شوری متوسط است.
کوددهی
نیتروژن، پتاسیم، کلسیم و بور، مهمترین عناصر غذایی برای فیسالیس هستند. نیتروژن مسئول رشد طولی شاخهها و تولید میوه است. پتاسیم در گلدهی و رشد میوه نقش دارد. محلولپاشی با کلریدپتاسیم 1 درصد قبل و بعد از گلدهی باعث افزایش گلدهی و کیفیت میوه میشود. کلسیم در تشکیل بافتهای کاسه گل بسیار مؤثر است.
کاربرد 100 کیلوگرم کود نیتروژنه، 60 کیلوگرم کود فسفاته و پتاسه برای فیسالیس مناسب است. بور نسبت به سایر عناصر کممصرف اهمیت بیشتری دارد و کمبود آن باعث کاهش مواد جامد محلول میوه میشود.
البته ذکر این نکته نیز مهم است که اگر خاک خیلی غنی باشد، باعث تشویق تولید برگ و کاهش باردهی میشود و در مواردی مشاهده شده است که حتی دادن کود متوسط، باعث رشد رویشی بیش از حد و کاهش گلدهی میشود. لذا تغذیه متعادل اهمیت زیادی دارد.

تکثیر
فیسالیس به روش جنسی (بذر) و غیر جنسی (قلمه، خوابانیدن هوایی، پیوند زدن و کشت درونشیشهای) تکثیر میشود.
روش تکثیر تجاری آن با بذر است. بذرها درصد جوانهزنی بالایی (85 تا 90 درصد) دارند و 10 تا 15 روز بعد از کشت جوانه میزنند. جوانهزنی در دمای 7 تا 13 درجه سانتیگراد در شب و 22 تا 28 درجه سانتیگراد در روز تسهیل میشود.
بذرهای استخراج شده از میوه به یک دوره حداقل دو هفتهای استراحت نیاز دارند و اگر بلافاصله کشت شوند جوانهزنی آنها با تأخیر صورت میگیرد. بعد از استخراج بذر از میوه، بذرها در دمای اتاق برای 2 سال قابل نگهداری هستند.
بذرها در پاکتهای کاغذی و یا پلاستیکی در دمای 5 تا 10 درجه سانتیگراد نگهداری میشوند. در زمان نگهداری بذرها باید کاملاً خشک باشند، زیرا رطوبت اثر منفی بر جوانهزنی بذر دارد. برای اجتناب از بیماریهایی از قبیل پیتیوم، کلادوسپروم، فوما، آلترناریا، بوتریتیس و کلوتوتریکوم، قبل از کشت ضدعفونی بذرها با قارچکش صورت میگیرد.
از قلمههای یکساله چوبی نرم نیز تحت تأثیر هورمون ریشهزایی اکسین (ایندولبوتریکاسید در غلظت 200 تا 800 میلیگرم در لیتر) میتوان استفاده نمود که با موفقیت حدود ۳۸ درصدی همراه بوده است. همچنین از طریق خوابانیدن هوایی تقسیم بوته نیز میتوان آن را تکثیر کرد.

کشت
کشت فیسالیس بسیار ساده است و عمدتاً بهصورت نشاکاری همانند روش کشت گوجهفرنگی انجام میگیرد. فاصله مناسب بین گیاهان یکی از مهمترین عوامل در کشت فیسالیس محسوب میشود، که دوره زندگی گیاه، کنترل بیماریها و کیفیت و کمیت میوهها را تحت تأثیر قرار میدهد. در کشت فیسالیس فاصله بین ردیفها، 2 متر و فاصله بین نشاها 80 سانتیمتر در نظر گرفته میشود.
یکی از راهکارهای تولید نشاء با کیفیت فیسالیس، کشت بذر در سینیهای کشت در محیط کنترل شده و یا استفاده از سایبان برای کشت آن است. نشاها وقتی به ارتفاع 15 تا 20 سانتیمتر رسیدند، باید به محل اصلی منتقل شوند.
کشت در اوایل بهار جهت میوهدهی زودرس، مناسب است. در جایی که زهکشی مشکل دارد، کشت فیسالیس در شیب ملایم یا بر روی تپه صورت میگیرد. کشت دانهال فیسالیس باید در روزهای ابری و بارانی صورت گیرد تا از دست رفتن آب گیاه رخ ندهد. در طی کشت، توصیه شده است که کود آلی کاملاً پوسیده (2 تا 4 کیلوگرم به ازای هر بوته) و کود شیمیایی با توجه به تجزیه خاک اضافه شود.
از کشت فیسالیس بعد از گیاهان خانواده بادمجانیان به دلیل خطر ابتلا به قارچها و باکتریهای خاکزی باید خودداری نمود. فیسالیس به رطوبت بالا در خاک حساس است و به خاک رسی با زهکشی مناسب نیاز دارد.
کشت فیسالیس با توجه به منطقه و شرایط آب و هوایی در چندین دوره از سال میتواند صورت گیرد. در مناطق نیمهگرمسیری که احتمال وقوع یخبندان وجود ندارد، کشت آن در هر دوره از سال امکانپذیر است. اگر چه برخی ارقام مقاوم به سرما تا 10 درجه زیر صفر را نیز تحمل میکنند، اما بهتر است برای جلوگیری از سرمازدگی در اواخر پاییز، سطح خاک و ریشهها را مالچپاشی نمود.
گیاه فیسالیس عادت رشدی نامحدود دارد و انشعابات شاخه بسیاری را تشکیل میدهد. شاخههای آن حالت خوابیده دارند و به قیم برای نگه داشتن آنها نیاز است، بنابراین تربیت گیاه الزامی است و فاصله بین ردیف بر اساس نوع هرس متغیر است.
نوع سیستم تربیت گیاه با توجه به تراکم کشت، توپوگرافی منطقه، هزینهها و دسترسی آنها انتخاب میشود. توپوگرافی محل، بسیار اهمیت دارد و به عنوان تعیینکننده در فاصله کشت محسوب میشود.
زمانی که زمین هموار است، فاصله بین گیاهان روی ردیف بیشتر در نظر گرفته میشود اما در مناطق شیبدار، فواصل ردیفها باید افزایش یابد.

4 نوع هرس در فیسالیس ذکر شده است:
هرس فرمدهی : که شامل تربیت ساقه اصلی به ارتفاع 15 تا 20 سانتیمتر و محدود کردن شاخههای جانبی است.
هرس نگهداری : که به منظور حذف شاخههای بلند و رویشی انجام میشود.
هرس بهداشتی : که به منظور حذف شاخههای بیمار یا آفتزده صورت میپذیرد.
هرس جوانسازی : که به منظور جوان کردن گیاهان مسن به کار میرود.
کاشت فیسالیس در گلخانه
شیوه کاشت فیسالیس در گلخانه همانند سایر گیاهان این خانواده به صورت انتقال نشاء است. از زمان کاشت تا نمو اولین میوه حدود 90 روز طول میکشد. بهترین زمان کاشت در اواخر تابستان تا اوایل پاییز است. در برخی از مناطق، این محصول تا 4 بار در سال کشت میشود.
جوانه گل پس از 40 روز و اولین میوه پس از هشتاد روز ظاهر میشود. در مناطق عاری از یخبندان، گلدهی 2-3 بار در طول سال اتفاق میافتد.
تراکم کاشت فیسالیس در گلخانه
تراکم کشت فیسالیس در شرایط فضای باز و شرایط گلخانه متفاوت است. در شرایط گلخانه، تعداد بوته برای 1000 متر گلخانه بین 1000 تا 2000 بوته است. اما در شرایط فضای باز تا 25000 بوته در هکتار نیز گزارش شده است. در گلخانه فاصله کاشت بین دو بوته 50 سانتیمتر و فاصله ردیفها 120 سانتیمتر در نظر گرفته میشود.
استفاده از قیم نخی همچون گوجهفرنگی گلخانهای برای هدایت ساقههای فیسالیس ضروری است و بوتهها پس از رسیدن به انتهای نخ، یا قطع شده و یا آویزان میشوند.

دوره رشد و باردهی گیاه فیسالیس در گلخانه
در شرایط گلخانه دوره رویشی از کشت بذر تا پایان تولید، 9 ماه میباشد که 5-6 ماه آن مربوط به دوره باردهی است. ارقام تجاری فیسالیس، خود ناسازگار بوده و برای تشکیل میوه نیازمند ارقام گردهزا و خودبارور هستند. همچنین استفاده از زنبورهای گردهافشان در گلخانه توصیه میشود.
برداشت محصول در گلخانه
برداشت محصول در شرایط گلخانههای ایران، از اواسط بهمن آغاز میشود و هر کارگر میتواند در فصل برداشت، روزانه به طور متوسط 10-12 کیلوگرم برداشت کند.
رنگ میوه در زمان رسیدن به نارنجی تا قرمز تمایل پیدا میکند. میوه را با همان پوشش در ظروف کوچک 300 تا 500 گرمی بسته به نیاز بازار بستهبندی میکنند. متوسط عملکرد فیسالیس در کشت گلخانهای حدود 15 تن در هکتار گزارش شده است.

آفات و بیماریها
کرم طوقهخوار (Agrotis spp) از آفات مهمی است که دانهالهای فیسالیس را مورد حمله قرار میدهد. کنه دو نقطهای (Tetranychus urticae) و بید غده سیبزمینی (Phothorimaea operculella) نیز ممکن است به فیسالیس آسیب وارد نماید. کنه پهن (Polyphagotarsonemus latus) ساقه را سوراخ کرده و از شیره محل زخم تغذیه میکند. این آفت باعث توقف رشد، بیرنگی برگ و تغییر شکل برگهای جوان میشود. زنجره (Antianthe expansa)، تریپسها و سوسکهای مختلف نیز بر گیاه اثر میگذارند.
کپک دودی (Asteridiella acervata)، نماتد ریشه گرهای (Meloidogyne spp) از عوامل بیماریزای این گیاه هستند. معمولاً، بهداشت مناسب باغ، عملیات باغبانی صحیح و مدیریت تلفیقی آفات از خسارت وارده به محصول جلوگیری میکند.
برداشت
فیسالیس میوهای فرازگرا است و دوره برداشت طولانی دارد. رسیدن میوه چندین ماه طول میکشد و برداشت میوه 60 تا 100 روز بعد از گلدهی انجام میشود. برداشت میوه باید هفتگی و بدون وقفه صورت پذیرد، برداشت فیسالیس 1 تا 3 هفته طول میکشد.
برداشت باید در هوای خنک و عصر انجام و از برداشت در شرایط بارانی اجتناب شود. برداشت میوه زمانی انجام میشود که پوشش میوهها خشک شود و به رنگ کاهی تغییر رنگ یابد.
بسیاری از پرورشدهندگان بوته را تکان داده تا پوستههای خشک ریزش کنند و به راحتی برداشت صورت گیرد. گاهی، ورقههای پلاستیکی زیر گیاهان قرار میگیرد تا میوههایی که ریزش میکنند بر روی آن قرار گیرند.
فیسالیس باید چندین بار بعد از برداشت هرس شود و گیاهان پس از 3 تا 4 سال، زمانی که اندازه میوه و عملکرد کاهش یافت باید با گیاهان جدید جایگزین شوند.

نگهداری فیسالیس
فیسالیس دارای پوشش سلولزی است که به حفظ و ماندگاری آن کمک فراوانی میکند، به طوری که عمر نگهداری میوه با کاسه گل در دمای 30 درجه سانتیگراد به یک ماه نیز میرسد، ولی در انبار سرد (دمای 2 درجه سانتیگراد)، میوه فیسالیس تا 5 ماه قابل نگهداری است.
برای افزایش عمر انباری این محصول توصیه میشود که میوه به صورت نیمهرسیده برداشت شود. کیفیت ظاهری و رنگ میوه پس از 64 روز انبارداری کاهشیافته و پس از 74 روز انبارداری، میوهها از محل اتصال به ساقه، شروع به پوسیدگی میکنند.
میوهها تا 56 روز نگهداری در انبار دارای کیفیت مناسبی خواهند بود ولی پس از 64 روز، سطوحی از پوسیدگی قهوهای رنگ روی آنها دیده میشود و از روز 74 به بعد رشد قارچها قابل مشاهده است.
بنابراین بهترین دمای انباری این محصول، دمای 10 درجه سانتیگراد است که میتوان محصول را تا بیش از 60 روز نگهداری نمود.
وضعیت بازار فیسالیس
این میوه تقریباً در تمام دنیا طرفدار دارد و به عنوان میوهای خاص و پرخاصیت در نظر گرفته میشود. این میوه در ایران و حتی بسیاری از کشورها میوهای جدید و لوکس است. به همین دلیل با قیمت بالایی در ایران به فروش میرسد.
چون فیسالیس بعد از برداشت در فضای آزاد ماندگاری طولانی دارد از این جهت صادرات این محصول ریسک کمی داشته و میتوان محصول را سالم به مقصد رساند. برای تولید تجاری و اقتصادی، کشت و پرورش آن در فضاهای بسته اعم از زیر پوشش پلاستیک یا سایبان صورت میگیرد.








