1) پوسیدگی آفتابگردان

یکی از عوامل اصلی ایجاد پوسیدگی طبق در آفتابگردان، قارچ رایزوپوس Rhizopous  می باشد. رایزوپوس یک نوع قارچ است که گونه های متفاوتی از جنس Rhizopus شامل R.arrhizus، R.fischer، R.stolonifer، R.microsporus بیماریزا می باشند. این بیماری طی سالها اهمیت کمی داشته است اما تحقیقات جدید نشان می دهد که این قارچ موجب خسارت شدید در مزارع آفتابگردان شده است و در حال حاضر معمول ترین بیماری در آفتابگردان است و در شرایط نامناسب موجب خسارت 100 درصدی در زمین های آفتابگردان می شود.

این قارچ به خودی خود توانایی نفوذ به طبق آفتابگردان را ندارد. بلکه این قارچ از طریق زخم های ریزی که توسط عوامل مختلف ایجاد می شود، نفوذ می کند و موجب ایجاد این بیماری می شود. در هوای گرم و مرطوب شیوع آن وحشتناک می شود و تعداد زیادی اسپور از طریق باد در مزرعه پخش می شود.

عواملی که زخم های ریز در طبق ایجاد می کنند:

1- حضور آفات: آفاتی مانند: کرم های برگ خوار(کارادرینا)، سنک، شته و …

2- عوامل فیزیکی مانند تگرگ، بارندگی، وزش باد یا قطرات بزرگ آبیاری بارانی به طوریکه وقتی با فشار پایین آبیاری کنیم به شدت خسارت می دهد.

3-خسارت ایجاد شده توسط پرندگان

نشانه های پوسیدگی

در ابتدا لکه های قهوه ای رنگ در پشت طبق های در حال رسیدگی ایجاد می شود و بعد از آن پوسیدگی به حالت آبکی ایجاد می شود و بعد از آن قهوه ای رنگ می شود. طبق های آلوده قهوه ای رنگ و خمیر مانند می شوند و وقتی بیماری پیشرفت می کند، طبق ها پیش از بلوغ خشک و شکسته می شوند. درون این بافت خرد و شکسته شده، رشته های میسلیوم رشته مانند خشن مشاهده می شوند که در ادامه آن نقطه های سیاه رنگ (اسپورانژیوم) ظاهر می شود. اسپورانزیوم ها پر است از اسپورهایی که به آسانی در هوا رها می شوند و یا باد اسپورها را روی گیاهان دیگر پراکنده می کنند.

نشانه این قارچ در روی طبق در سمت گل به صورت یه لایه پرز مانند خاکستری به نام میسلیوم مشاهده می شودکه با اسپورانژیوم پوشانده می شود. اسپورانژیای سیاه داخل طبق به صورت ظاهر فلفل مانند می باشد که این فاکتور یک ویژگی تشخیص دهنده است که به وسیله آن می توانیم تفاوت بین این قارچ را با بوتریتیس و اسکلروتینیا تشخیص دهیم. طبق های آلوده زودتر از رسیدگی کامل خشک می شوند، ممکن است چروکیده شوند و به نظر می رسد که می خواهند خرد و پاره شوند. اگر پوسیدگی شدید باشد، طبق ها می افتند و در شرایطی که هوا شدیدا گرم است طبق ها ممکن است کامل خشک شوند.

دانه های موجود در طبق های آلوده به خوبی پر نمی شوند و وزن آنها کاهش می یابد و در صورت پیشرفت بیماری طبقه ها ممکن است روی زمین بیفتند. دانه تولید شده در طبق های آلوده ممکن است تلخ باشد و کیفیت پایینی داشته باشد. همچنین روغن حاصل از ارقام روغنی آفتابگردان در صورت ابتلا به رایزوپوس ممکن است تلخ شود.

این بیماری از طریق بقایای گیاهی و خاک منتقل می شود. هم چنین اسپورهای رایزوپوس هوازاد است و هر نوع بافت آسیب دیده ای را سریعا درگیر میکند.

شرایط محیطی مطلوب این قارچ

ایجاد خسارت های مکانیکی و زخم ها توسط حشرات، پرندگان، طوفان های شدید و تگرگ به همراه حرارت و رطوبت نسبی بالا موجب پیشرفت این بیماری می شود. میزان کاهش عملکرد و میزان خسارت این بیماری بستگی دارد به فصل و زمانی که این آلودگی اتفاق می افتد. این آلودگی به ندرت قبل از گلدهی اتفاق می افتد و زمان شیوع این بیماری وقتی است که طبق بیشترین رطوبت را دارد. بیشترین کاهش عملکرد وقتی اتفاق می افتد که در پایان گرده افشانی و قبل از پرشدن دانه این آلودگی ایجاد شود.

توصیه های پویا کشت برای کنترل رایزوپوس

1- کنترل آفات قبل از باز شدن غنچه

در میان عوامل ایجاد کننده این بیماری حشرات بیشترین سهم را دارند و کنترل حشرات تا 90 درصد می تواند باعث کنترل این بیماری باشد. مهم ترین نکته برای کنترل رایزوپوس، کنترل آفات قبل از باز شدن غنچه است. آفتی مانند کرم برگخوار لارو دارد و به همین دلیل مشاهده آن توسط مزرعه دار راحت است چون لارو این حشره برگ را میخورد. حشره کامل تنها با داشتن تله در مزرعه قابل تشخیص است.  اما حشره ای مانند سنک چون نیش می زند و شیره گیاه را می مکد. از آنجایی که تخم این حشره تبدیل به خود حشره می شود، مرحله لاروی ندارد و به همین دلیل آثار این حشره مشخص نیست.

2-استفاده از سموم قبل از گرده افشانی

قبل از باز شدن گل حتما یک مرحله قارچ کش تیوفانات متیل را به میزان 700 گرم در هکتار با استفاده از پهباد یا توربولاینر سمپاشی کنید و مزرعه را با دقت پایش کنید نباید اجازه دهید لارو حشرات وارد طبق شوند. اگر حشرات در مزرعه مشاهده شد ولی به هردلیلی کنترل نکردید، در مرحله گرده افشانی به هیچ عنوان نباید سمپاشی انجام دهید. در زمانی که طبق رو به بالاست هیچ سمی استفاده نکنید تا وقتی که طبق به سمت زمین برگردد، چون استفاده از سم در زمان گرده افشانی موجب خشک شدن گل روی تخمه می شود. بنابراین در صورت لزوم، وقتی طبق رو به پایین است با پهباد تیوفانات متیل را به میزان 700 گرم در هکتار سم پاشی کنید.

3- استفاده از ارقام مقاوم تر به این بیماری از جمله بذر هیبرید آفتابگردان شامل ارقام T6 و S300 به علت کم بودن رطوبت طبق در این ارقام نسبت به بذر هیبرید آفتابگردان رقم S400 ، در مناطقی که مستعد ابتلا به بیماری رایزوپوس می باشند، استفاده از ارقام مقاوم تر توصیه می شود.

4- آبیاری قطره ای بهترین روش آبیاری برای آفتابگردان می باشد چرا که آبیاری بارانی موجب ایجاد زخم در گیاه و آبیاری بارانی موجب افزایش رطوبت در مزرعه می شود. در آبیاری بارانی فشار آب را حتما در سر آب پاش بالای 4 بار قرار دهیم تا آب پودر شود و خسارت مکانیکی ایجاد نکرده و راه نفوذ قارچ به گیاه باز نشود.

5- استفاده از طبق های رو به پایین در جهت کاهش خسارت پرندگان

6- تاریخ کشت را طوری تنظیم کنیم که تا حد امکان در زمان پر کردن دانه به گرما نخوریم. چرا که در هوای گرم و مرطوب توسعه این قارچ شدید می شود.

7- کنترل علف های هرز در مزرعه اثر قابل توجهی دارد به این دلیل که علف های هرز محل مناسبی برای ماندگاری و تجمع آفات و قارچها می باشد.

8- حذف گیاهان آلوده در زمان برداشت و سوزاندن بقایای گیاهان آلوده ضروری بوده و اجازه نمی دهد که عوامل بیماریزا در خاک باقی بمانند و در کشتهای بعدی مشکل زا باشند.

2) بیماری لکه موجی بذر آفتابگردان

لکه موجی یکی از بیماری های مهم بذر آفتابگردان است که توسط قارچ Alternaria helianthi ایجاد می شود. این بیماری می تواند به طور قابل توجهی بر جوانه زنی، رشد و عملکرد نهایی گیاه تاثیر منفی بگذارد.

علائم بیماری لکه موجی بذر آفتابگردان

روی بذر: لکه های قهوه ای یا سیاه با حاشیه دایره ای
روی گیاهچه: لکه های قهوه ای روی ساقه و برگ های گیاهچه، ضعف و پژمردگی گیاهچه
روی گیاه بالغ: لکه های قهوه ای روی برگ ها، ساقه و گل های گیاه، کاهش عملکرد

عوامل ایجاد کننده بیماری لکه موجی بذر آفتابگردان

استفاده از بذرهای آلوده: مهمترین عامل ایجاد این بیماری استفاده از بذرهای آلوده به قارچ عامل بیماری است.
شرایط محیطی نامناسب: رطوبت و دمای بالا، بارندگی های مکرر و مه آلودگی می تواند به رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری کمک کند.
کاشت متراکم: کاشت متراکم گیاهان آفتابگردان در مزرعه، گردش هوا را ضعیف کرده و شرایط را برای رشد قارچ ها فراهم می کند.

کنترل بیماری لکه موجی بذر آفتابگردان

استفاده از بذرهای سالم: برای پیشگیری از این بیماری باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری از منابع معتبر تهیه کنید.
ضدعفونی بذر: قبل از کاشت، بذرها را با قارچ کش های مناسب ضدعفونی کنید.
تناوب زراعی: از کاشت آفتابگردان در زمین هایی که به این بیماری آلوده بوده اند خودداری کنید و تناوب زراعی را رعایت کنید.
بهداشت مزرعه: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان را از مزرعه جمع آوری و امحا کنید.
کاشت با تراکم مناسب: آفتابگردان ها را با تراکم مناسب در مزرعه بکارید تا تهویه هوا به خوبی انجام شود.
سمپاشی با قارچ کش: در صورت مشاهده علائم بیماری در مزرعه، می توان از قارچ کش های مناسب برای سمپاشی استفاده کرد.

3) سفیدک پودری بذر آفتابگردان

سفیدک پودری یکی از بیماری‌های مهم بذر آفتابگردان است که توسط قارچ Erysiphe cichoracearum ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند به طور قابل توجهی بر جوانه زنی، رشد، عملکرد و کیفیت نهایی محصول آفتابگردان تاثیر منفی بگذارد.

علائم بیماری

روی بذر: لکه‌های قهوه‌ای یا خاکستری روی بذر، کاهش جوانه زنی
روی گیاهچه: لکه‌های سفید پودری روی برگ‌ها، ساقه و گل‌های گیاهچه، ضعف و پژمردگی گیاهچه
روی گیاه بالغ: لکه‌های سفید پودری روی برگ‌ها، ساقه، غلاف برگ و گل‌های گیاه، کاهش فتوسنتز، ریزش برگ‌ها،
کاهش عملکرد، کیفیت نامناسب دانه‌ها

عوامل ایجاد کننده بیماری

استفاده از بذرهای آلوده: مهم‌ترین عامل ایجاد این بیماری استفاده از بذرهای آلوده به قارچ عامل بیماری است.
شرایط محیطی نامناسب: رطوبت و دمای بالا، بارندگی‌های مکرر و مه آلودگی، تهویه نامناسب مزرعه می‌تواند به رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری کمک کند.
کاشت متراکم: کاشت متراکم گیاهان آفتابگردان در مزرعه، گردش هوا را ضعیف کرده و شرایط را برای رشد قارچ‌ها فراهم می‌کند.

کنترل بیماری

استفاده از بذرهای سالم: برای پیشگیری از این بیماری باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری از منابع معتبر تهیه کنید.
ضدعفونی بذر:قبل از کاشت، بذرها را با قارچ کش‌های مناسب ضدعفونی کنید.
تناوب زراعی: از کاشت آفتابگردان در زمین‌هایی که به این بیماری آلوده بوده اند خودداری کنید و تناوب زراعی را رعایت کنید.
بهداشت مزرعه: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان را از مزرعه جمع آوری و امحا کنید.
کاشت با تراکم مناسب: آفتابگردان‌ها را با تراکم مناسب در مزرعه بکارید تا تهویه هوا به خوبی انجام شود.
سمپاشی با قارچ کش: در صورت مشاهده علائم بیماری در مزرعه، می‌توان از قارچ کش‌های مناسب برای سمپاشی استفاده کرد.
انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از ارقام آفتابگردان که به بیماری سفیدک پودری مقاوم هستند می‌تواند در کنترل این بیماری موثر باشد.

4) سفیدک پودری بذر آفتابگردان

سفیدک پودری یکی از بیماری‌های مهم بذر آفتابگردان است که توسط قارچ Erysiphe cichoracearum ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند به طور قابل توجهی بر جوانه زنی، رشد، عملکرد و کیفیت نهایی محصول آفتابگردان تاثیر منفی بگذارد.

علائم بیماری

روی بذر: لکه‌های قهوه‌ای یا خاکستری روی بذر، کاهش جوانه زنی
روی گیاهچه: لکه‌های سفید پودری روی برگ‌ها، ساقه و گل‌های گیاهچه، ضعف و پژمردگی گیاهچه
روی گیاه بالغ: لکه‌های سفید پودری روی برگ‌ها، ساقه، غلاف برگ و گل‌های گیاه، کاهش فتوسنتز، ریزش برگ‌ها،
کاهش عملکرد، کیفیت نامناسب دانه‌ها

عوامل ایجاد کننده بیماری

استفاده از بذرهای آلوده: مهم‌ترین عامل ایجاد این بیماری استفاده از بذرهای آلوده به قارچ عامل بیماری است.
شرایط محیطی نامناسب: رطوبت و دمای بالا، بارندگی‌های مکرر و مه آلودگی، تهویه نامناسب مزرعه می‌تواند به رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری کمک کند.
کاشت متراکم: کاشت متراکم گیاهان آفتابگردان در مزرعه، گردش هوا را ضعیف کرده و شرایط را برای رشد قارچ‌ها فراهم می‌کند.

کنترل بیماری

استفاده از بذرهای سالم: برای پیشگیری از این بیماری باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری از منابع معتبر تهیه کنید.
ضدعفونی بذر: قبل از کاشت، بذرها را با قارچ کش‌های مناسب ضدعفونی کنید.
تناوب زراعی: از کاشت آفتابگردان در زمین‌هایی که به این بیماری آلوده بوده اند خودداری کنید و تناوب زراعی را رعایت کنید.
بهداشت مزرعه: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان را از مزرعه جمع آوری و امحا کنید.
کاشت با تراکم مناسب: آفتابگردان‌ها را با تراکم مناسب در مزرعه بکارید تا تهویه هوا به خوبی انجام شود.
سمپاشی با قارچ کش: در صورت مشاهده علائم بیماری در مزرعه، می‌توان از قارچ کش‌های مناسب برای سمپاشی استفاده کرد.
انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از ارقام آفتابگردان که به بیماری سفیدک پودری مقاوم هستند می‌تواند در کنترل این بیماری موثر باشد.

5) زنگ آفتابگردان

زنگ آفتابگردان یکی از بیماری های مهم این گیاه است که توسط قارچ Puccinia helianthi ایجاد می شود. این بیماری می تواند به طور قابل توجهی بر  رشد، عملکرد و کیفیت نهایی محصول آفتابگردان تاثیر منفی بگذارد.

علائم بیماری

روی برگ ها: pustules قهوه ای یا نارنجی رنگ، که به تدریج بزرگ شده و پاره می شوند و اسپورهای قارچی را آزاد می کنند.
روی ساقه: pustules قهوه ای یا نارنجی رنگ، که ممکن است باعث ضعیف شدن ساقه و شکستن آن شود.
روی برگ های جوان: pustules ممکن است باعث زرد شدن، پژمردگی و ریزش برگ ها شود.
روی گل ها: pustules می تواند باعث عقیم شدن گل ها و کاهش عملکرد دانه شود.

عوامل ایجاد کننده بیماری

استفاده از بذرهای آلوده: مهمترین عامل ایجاد این بیماری استفاده از بذرهای آلوده به قارچ عامل بیماری است.
باقیمانده های آلوده: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان در مزرعه می تواند منبع زمستان گذرانی قارچ عامل بیماری باشد.
شرایط محیطی نامناسب: رطوبت و دمای بالا، بارندگی های مکرر و مه آلودگی می تواند به رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری کمک کند.
علف های هرز: برخی از علف های هرز می توانند میزبان واسطه قارچ عامل بیماری باشند.

کنترل بیماری

استفاده از بذرهای سالم: برای پیشگیری از این بیماری باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری از منابع معتبر تهیه کنید.
ضدعفونی بذر: قبل از کاشت، بذرها را با قارچ کش های مناسب ضدعفونی کنید.
تناوب زراعی: از کاشت آفتابگردان در زمین هایی که به این بیماری آلوده بوده اند خودداری کنید و تناوب زراعی را رعایت کنید.
بهداشت مزرعه: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان را از مزرعه جمع آوری و امحا کنید.
کنترل علف های هرز: علف های هرز مزرعه را به طور مرتب کنترل کنید.
کاشت با تراکم مناسب: آفتابگردان ها را با تراکم مناسب در مزرعه بکارید تا تهویه هوا به خوبی انجام شود.
سمپاشی با قارچ کش: در صورت مشاهده علائم بیماری در مزرعه، می توان از قارچ کش های مناسب برای سمپاشی استفاده کرد.
انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از ارقام آفتابگردان که به بیماری زنگ مقاوم هستند می تواند در کنترل این بیماری موثر باشد.

6) مانیلیوز آفتابگردان

مانیلیوز یکی از بیماری های مهم بذر هیبرید آفتابگردان است که توسط قارچ Sclerotinia sclerotiorum ایجاد می شود. این بیماری می تواند به طور قابل توجهی بر جوانه زنی، رشد، عملکرد و کیفیت نهایی محصول آفتابگردان تاثیر منفی بگذارد.

علائم بیماری

روی ساقه: لکه های قهوه ای آبدار که به تدریج بزرگ شده و ساقه را ضعیف و شکننده می کنند.
روی برگ ها: لکه های قهوه ای که به تدریج بزرگ شده و خشک می شوند.
روی طوقه گیاه: پوسیدگی طوقه گیاه که منجر به پژمردگی ناگهانی و مرگ گیاه می شود.
روی ساقه و برگ های آلوده: تشکیل اسکلروت های قهوه ای یا سیاه رنگ که منبع زمستان گذرانی قارچ عامل بیماری هستند.

عوامل ایجاد کننده بیماری

استفاده از بذرهای آلوده: مهمترین عامل ایجاد این بیماری استفاده از بذرهای آلوده به قارچ عامل بیماری است.
باقیمانده های آلوده:بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان در مزرعه می تواند منبع زمستان گذرانی قارچ عامل بیماری باشد.
شرایط محیطی نامناسب: رطوبت و دمای بالا، بارندگی های مکرر و مه آلودگی می تواند به رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری کمک کند.
خاک های مرطوب: خاک های مرطوب و زهکشی ضعیف شرایط را برای رشد و فعالیت قارچ عامل بیماری فراهم می کند.

کنترل بیماری

استفاده از بذرهای سالم: برای پیشگیری از این بیماری باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری از منابع معتبر تهیه کنید.
ضدعفونی بذر: قبل از کاشت، بذرها را با قارچ کش های مناسب ضدعفونی کنید.
تناوب زراعی: از کاشت آفتابگردان در زمین هایی که به این بیماری آلوده بوده اند خودداری کنید و تناوب زراعی را رعایت کنید.
بهداشت مزرعه: بقایای آلوده گیاهان آفتابگردان را از مزرعه جمع آوری و امحا کنید.
زهکشی مناسب خاک: خاک مزرعه را به طور مناسب زهکشی کنید تا از تجمع آب و رطوبت بیش از حد در خاک جلوگیری شود.
کاشت با تراکم مناسب: آفتابگردان ها را با تراکم مناسب در مزرعه بکارید تا تهویه هوا به خوبی انجام شود.
سمپاشی با قارچ کش: در صورت مشاهده علائم بیماری در مزرعه، می توان از قارچ کش های مناسب برای سمپاشی استفاده کرد.
انتخاب ارقام مقاوم: استفاده از ارقام آفتابگردان که به بیماری مانیلیوز مقاوم هستند می تواند در کنترل این بیماری موثر باشد.

نتیجه گیری

آفتابگردان یکی از گیاهان مهم زراعی است که در معرض طیف وسیعی از بیماری ها قرار دارد. این بیماری ها می توانند به طور قابل توجهی بر  رشد، عملکرد و کیفیت محصول نهایی تاثیر منفی بگذارند. در این مقاله به بررسی مهمترین بیماری های آفتابگردان پرداخته شد.  برای هر کدام از این بیماری ها علائم، عوامل ایجاد کننده، راه های کنترل و نکات مهم ارائه شد.

به طور کلی، برای پیشگیری و کنترل بیماری های آفتابگردان، باید از بذرهای سالم و عاری از بیماری استفاده کرد، تناوب زراعی را رعایت  کرد، بهداشت مزرعه را حفظ کرد، از روش های کاشت مناسب مانند زهکشی و تراکم مناسب استفاده کرد و در صورت مشاهده علائم بیماری در  مزرعه، از قارچ کش های مناسب استفاده کرد. استفاده از ارقام مقاوم به بیماری نیز می تواند در کنترل بیماری های آفتابگردان موثر باشد. در نهایت، رعایت اصول کشاورزی صحیح و استفاده از روش های پایدار می تواند به سلامت گیاهان آفتابگردان، افزایش عملکرد و  کاهش ضرر و زیان ناشی از بیماری ها کمک کند.