همه چیز درباره کاشت یونجه

یونجـه از مهمتریـن گیاهـان علوفـهای بـرای دامـداران در ایـران و در سطح جهان است. زراعت یونجه بـرای کشـورهایی کـه دارای دامداریهای بزرگ و مدرن هستند به عنـوان زراعت استراتژیک محسوب می گردند. این گیاه اولین گیاه اهلی شده که از دیر باز در ایران کاشته می شده و از آن برای تغذیه حیوانات استفاده می شده است و بعد ها از ایران به یونان و روم و سراسر جهان پراکنده شده است.

یونجـه بـه علـت بالا بـودن ارزش غذایـی آن، داشـتن مواد مغذی فراوان، افزایش حاصلخیزی خاک، تثبیت زیستی نیتروژن گازی، توانایی کاهش انتشار گازهای گلخانه ای و امکان کاشت در اقلیم های مختلف بـه ملکه ی نباتات علوفه ای یا طلای سبز مشهور شـده اسـت. یونجه برای تامین غذای دام، اصلاح بافت خاک و کود سبز به صورت یکساله و چندساله کاشته میشود. 

از یونجه برای علوفه سبز، علوفه ی خشک، سیلو شده، علوفه مخلوط، پودر یونجه، قرص های یونجه و در چراگاه ها برای خوراک دام استفاده میشود. این گیاه در اصلاح خواص فیزیکی خاک نقش چشمگیری دارد. از مـزارع یونجـه بـرای پـرورش زنبورعسـل نیـز اسـتفاده میشـود. از کلروفیل برگ گیاه یونجه در صنایع داروسازی برای از بین بردن بو در خمیر دندان و صنایع صابون سازی برای رنگ صابون و دیگر موارد درمانی در طب سنتی استفاده میشود. 

گیاه یونجه

مبدأ یونجه زراعی که امروزه در سراسر دنیا کاشته می‌شود، مناطق وسیعی از آسیای مرکزی و خاور نزدیک؛ به خصوص قفقاز و ایران بوده است. این گیاه اولین گیاه علوفه‌ای اهلی شده است که احتمالاً با اهلی نمودن حیوانات، استفاده از آن معمول گشته است و از دیرباز به عنوان مهم‌ترین گیاه علوفه‌ای، مطرح بوده است. این گیاه در زمان مادها در ایران کاشته می‌شده است و اسم علمی آن نیز از نام این قوم گرفته شده است.

یونجه از طریق ایران به یونان و روم رفته و از آنجا به سراسر جهان پراکنده شده است. امروزه کمتر جایی را در جهان می‌توان یافت که گونه یا رقمی از یونجه در آنجا کاشته نشود.

خصوصیات گیاه‌شناختی یونجه

یونجه گیاهی است دولپه و دائمی، از خانواده یونجه (بقولات). این گیاه دارای ریشه راست و عمیق با گره‌های باکتریایی است. عمق نفوذ ریشه یونجه در خاک برحسب نوع و درصد رطوبت خاک، به طور متوسط 1/5-2 متر و گاهی تا 7 متر می‌رسد (میخ سبز)

سوالی که در این قسمت به وجود می‌آید این است که آیا واقعا عرق یونجه چاق کننده است؟ این گیاه دارای خواص انرژی‌زایی ست. پس افراد لاغر می‌توانند در دو نوبت صبح و بعدظهر یک فنجان از این عرق همراه با شکر، میل کنند. البته توجه داشته باشید که در مصرف آن زیاده‌روی نکنید. میوه یونجه نیام پیچ‌خورده یا حلزونی شکل است و دانه‌ها گرد تا بیضوی به رنگ‌های زرد تا قهوه‌ای براق می‌باشند. وزن هزار دانه یونجه 2/5 تا 3/5 گرم است. درصد خودگشنی در یونجه بسیار پایین بوده و حشرات، از جمله زنبورعسل در لقاح گل‌ها نقش اساسی دارند. ارزش غذایی یونجه بسیار بالا بوده یونجه دارای اسید فسفریک نیز هست. یونجه همچنین دارای منیزیوم، آهن و مقدار جزئی ارسنیک و سیلیس است؛ بنابراین یونجه از نظر مواد غذایی بسیار قوی است و غذای خوبی برای انسان و حیوانات است. مقدار قابل ملاحظه‌ای ویتامین A ,B6 , D, E, C ,K و مواد معدنی پتاسیم کلسیم فسفر و منیزیم می‌باشد. البته برای داشتن عرق یونجه باید بدانیم که چطور عرق یونجه بگیریم.

ارقام یونجه

یونجه‌هایی که در کشور ما کشت می‌شوند شامل ارقام داخلی و خارجی می‌باشند:

ارقام داخلی (ایرانی): این ارقام از توده‌های بومی هستند که در مناطق مختلف کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند. این ارقام بیشتر به نام همان مناطق نام‌گذاری شده‌اند و در نتیجه در آن مناطق و مناطق دیگر با آب و هوای مشابه، کشت می‌گردند؛ مانند: یونجه یزدی، بمی، همدانی، شیرازی، نیک‌شهری.

1- یونجه یزدی: این یونجه یکی از معروف‌ترین انواع یونجه ایران می‌باشد. رقمی پرمحصول و مخصوص آب و هوای نسبتاً خشک و معتدل بدون سرمای سخت است. مقدار شاخ و برگ آن و همچنین نسبت برگ به ساقه آن نسبت به یونجه بمی بیشتر است، در نتیجه دارای کیفیت بیشترین نسبت به یونجه همدانی است. تعداد چین در این رقم، حدود 7 مرتبه می‌باشد.

2- یونجه بمی: این یونجه، مخصوص مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری است. دارای برگ‌های درشت و پهن است و حدود 5 درصد بوته برگ می‌باشد نسبت برگ به ساقه در این نوع یونجه کمی بیشتر از یونجه یزدی است. ارتفاع متوسط این رقم 70 سانتی‌متر و تعداد چین آن به طور متوسط 10-12 چین می‌باشد.

3- یونجه همدانی: این یونجه نسبت به سرما بسیار مقاوم است و مخصوص مناطق سردسیر و معتدل می‌باشد. ارتفاع بوته در موقعی که گیاه به حداکثر رشد خود رسیده و گل‌ها شروع به ظهور می‌کنند، به 80-90 سانتی‌متر می‌رسد. این رقم دارای درصد برگ و پروتئین تا اندازه‌ای بالاست و می‌تواند در بسیاری از شرایط جانشین ارقام خارجی گردد. در سال 3-7 چین، برداشت می‌شود و در مناطق سرد بهترین رقم می‌باشد.

4- یونجه شیرازی: یونجه شیرازی یکی از انواع پر محصول می‌باشد که در شیراز و مناطق معتدل مشابه، کشت آن رایج است. این یونجه در سال، بین 6-8 چین محصول می‌دهد و مقاومت خوبی در برابر سرما و گرما دارد.

5- یونجه نیک‌شهری: این یونجه، مخصوص مناطق گرم و خشک می‌باشد. دارای شاخ و برگ زیاد و بسیار ظریف بوده و آسیب‌پذیری آن نسبت به آفات زیاد است. این یونجه در سیستان و بلوچستان تا 18 چین در سال، محصول می‌دهد. بزرگ بودن اندازه برگ و تا حدی داشتن برگ‌های چهار برگچه‌ای از ویژگی‌های این رقم است.

ارقام یونجه خارجی: از این دسته یونجه‌ها می‌توان یونجه مائوپا، مساسرسا (خاص مناطق گرم و معتدل) و یونجه رنجر (خاص مناطق سردسیر) را نام برد. این ارقام از آمریکا، استرالیا و اروپا در سال‌های گذشته وارد شده و امروزه به صورت خالص یافت نمی‌شوند.

خاک مناسب برای کاشت یونجه:

یونجه را میتوان در طیف وسیعی از خاک ها کاشت با این حال که در زمین های عمیق و خاکی با بافت سبک ( لومی شنی، لومی سیلیسی، لومی رسی) که خاک زیرین قابل نفوذ و با زهکش طبیعی است بهترین محصول به دست می آید. یونجه زار ها یکبار در هفته آبیاری می شوند پس خاک باید توانایی ذخیره آب داشته باشند. زراعت یونجه در خاک های رسی بسیار دشوار است و آبیاری در این خاک ها حالت غرقابی پیدا میکند و یونجه به تنش غرقابی حساس است. 

شرایط اقلیمی:

  تحمل سرما، گرما، خشکی و رطوبت در یونجه باعث توسعه ی کشت آن در سراسر جهان شده است.

نیاز آبی:

در زمان انتخاب محل کشت باید از وجود منابع آبی کافی و با کیفیت اطمینان حاصل کرد چون در صورت کمبود آب، سایر اقدامات زراعی هم موثر نخواهد شد. با اینکه یونجه بخاطر داشتن ریشه ای بسیار عمیق و قوی به استرس های محیطی و خشکی مقاوم است و در دوره های طولانی خشکی را به خوبی تحمل می نماید ولی در استرس خشکی طی ۴۵ تا ۶۰ روز خشک خواهد شد.

برای برداشت محصولی با کیفیت و کمیت بالا نباید رطوبت خاک به کمتر از ۶۰ درصد برسد. یونجه نسبت به گیاهان زراعی دیگر نیاز آبی به نسبت بالایی دارد. آبیاری بیش از حد باعث بروز بیماری های قارچی طوقه و ریشه میشود. میزان آب مورد نیاز یونجه بسته به فصل کاشت، رقم مورد کشت، بافت خاک، میزان وزش باد، درجه حرارت هوا و … متفاوت است. 

در اولین مرحله از آبیاری بعد از کاشت بذر، باید دقت شود که زمین رطوبت لازم تا مرحله جوانه زنی حفظ کند، یعنی در زمان کوتاهی بعد از آبیاری اول که زمین هنوز خشک نشده است، آبیاری در مزارع یونجه ممکن است به صورت بارانی، نشتی یا کرتی انجام گیرد. واکنش یونجه به آبیاری کرتی اغلب خوب است، در مناطق گرم و خشک برای حفظ مزرعه از آسیب باید بعد از برداشت علوفه اقدام به آبیاری کرد. آبیاری در مراحل رشد بر حسب دمای محیط و شدت تبخیر و تعرق بسته به منطقه هر ۳ هفته یکبار انجام گیرد. در اراضی شیبدار و سطوح بالای کشت، آبیاری بارانی روشی سودمند و مفید است. 

نیاز دمایی:

بهترین دما ی خاک برای جوانه زنی بذور یونجه ۱۸ تا ۲۹ درجه سانتی گراد است. دما بهینه به سرعت جوانه زنی بذور کمک میکند اگر شرایط محیطی برقرار باشد بذر بعد ۲۴ تا ۴۸ ساعت جوانه میزند.

یونجه به دمای نسبتا بالا مقاوم است و رشد آن تا ۵۵ درجه بالای صفر هرچند کم ادامه دارد. در مناطق دارای زمستان ملایم هم رشد خود را ادامه میدهد ولی میزان عملکرد آن کاهش میابد. یونجه نسبت به درجه دمای بالای خاک بسیار حساس است و باعث پژمردگی ریشه ها و در برخی موارد باعث مرگ گیاه میشود. 

بهترین نقاط کشت  یونجه مناطقی است که درجه دمای آن از ۲۵-۲۸ بیشتر نشود و سالانه مجموع دما حدود ۳۰۰۰ درجه سانتی گراد باشد. درمای بالا باعث به گل رفتن زودتر گیاه میشود یعنی گلدهی آن سریع تر میشود و باعث کوتاه شدن طول دوره رشدی میشود. یونجه نسبت به دمای پایین مقاومت خوبی دارد و میتواند تا دمای منفی ۲۵ درجه را تحمل کند و یا حتی وقتی زمین دارای برف است تا حدود منفی ۴۰ درجه را تحمل میکند.

نیاز نوری:

یونجه از نظر واکنش به طول دوره نوردهی بی تفاوت یا خنثی است. اما به آفتاب یا نور بیار شدید  نیاز دارد مثلا در روز های آفتابی که هوا صاف است این گیاه رشد خوبی دارد. 

هوادهی:

در مزارع کـه کشت به صورت خطی یا حتی درهم ولی به صورت شیار کشی انجـام می شـود، میتـوان فاصله بین خطوط یـا ردیف ها را در فصل خواب یونجـه و قبـل از بیداری و شـروع در اثر آبیاری مکرر و چرای دام و فعالیت آن (اواخر زمستان) کولتیواتور زد. زمین یونجه معمولا همچنین تردد ماشین آلات متعدد برداشت، مقداری فشرده میشود و ریشه گیاه به سختی میتواند به حیات خود ادامه دهد. برای رفع این مشکل توصیه میشود هر ساله قبل شروع فعالیت خاک را تا عمق ۱۵ سانتی متری کولتیواتور زد. استفاده از کولتیواتور باعث نفوذ بهتر هوا به خاک و هوا رسی به ریشه گیاه میشود. 

مقدار بذر

میزان مصرف بذر برای یک هکتار یونجه، بسته به طرز کاشت و هدف از کشت، که تولید علوفه و یا بذر باشد، فرق می‌کند. اگر هدف از کاشت، تولید علوفه باشد، در کشت به صورت خطی با بذرکار حدود 25-30 کیلوگرم بذر در هکتار و در کشت کرتی و دست‌پاش 30-40 کیلوگرم مصرف می‌گردد.

در بعضی نقاط در روش اخیر، حدود 60 کیلوگرم بذر در هکتار مصرف می‌کنند که علاوه بر هزینه بالای بذر، به دلیل تراکم زیاد، پنجه‌زنی گیاه نیز کم می‌شود. در زراعت‌های خطی اگر هدف از کشت، تولید بذر باشد، میزان مصرف بذر به 8-10 کیلوگرم تقلیل پیدا می‌کند.

در کاشت خطی به منظور علوفه، فاصله خطوط 20-30 سانتی‌متر و در مجموعه جوانه زدن 300-400 بذر در مترمربع مطلوب است. اما در کاشت خطی به منظور بذرگیری فاصله خطوط حدود 90-120 سانتی‌متر معمول می‌باشد.

روش‌های مختلف کاشت یونجه

کاشت یونجه معمولاً به دو صورت دستی یا با ماشین انجام می‌شود.

در کشت دستی که معمولاً در زمین‌های با سطح کوچک کاربرد دارد یونجه را به صورت کرتی کشت می‌کنند. در این روش عملیات داشت و برداشت نیز به ناچار با دست انجام می‌گیرد.

کاشت با ماشین‌های بذرکار: این روش معمولاً در زراعت‌های بزرگ عملی می‌باشد. بعد از عملیات آماده‌سازی زمین با استفاده از ماشین‌های بذرکار مخصوص به کاشت، اقدام می‌گردد.

در صورت نبودن این نوع بذرکار می‌توان از بذرکارهای پنوماتیکی، استفاده کرد. در صورتی که هدف از کشت، تولید بذر باشد، باید میزان بذر به یک سوم تا یک چهارم تقلیل پیدا کند. روش آبیاری در کاشت خطی به صورت بارانی می‌باشد.

در برخی مناطق یونجه با دست یا ماشین بذرپاش، بذرپاشی کرده و پس از اختلاط با خاک اقدام به ایجاد شیار و آبیاری نشتی می‌نمایند.

تاریخ کاشت:

امکان کاشت در فصول بهار و پاییز اواخر تابستان وجود دارد اما کشت پاییزه از بهاره بهتر است. در مناطقی که زمستان ها بسیار سرد است کشت بهاره را ترجیح میدهند زیرا باعث میشود گیاهچه های جوان که ریشه قوی ندارد در اثر سرمای زمستان از بین بروند. 

کشت پاییزه باید زمانی انجام گیرد که تا قبل رسیدن سرمای هوا به اوج خود گیاه به اندازه کافی رشد کرده و قوی باشد، این شرایط در مناطق معتدل و تمام مناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر مثل خوزستان مطرح است.

عمق کاشت:

عمق کاشت در استقرار سطح سبز یونجه اهمیت زیادی دارد. از آنجایی که بذر های یونجه بسیار ریز هستند نباید زیاد عمیق کاشته شوند زیرا ذخایر لپه ها برای رساندنئ جوانه به سطح خاک کافی نیست و اگر هم خیلی در سطح کاشته شوند رطوبت کافی برای رشد تامین نمیگردد. مطلوب ترین عمق برای کاشت بذور یونجه تقریبا در عمق ۱ تا ۲ سانتی متری سطح خاک است. 

روش کاشت:

بذر ها معمولا به روش بذر پاشی در سطح زمین پخش میشوند بعد با لایه نازکی از خاک پوشیده شود. کاشت معمولا به دو روش دستی یا با ماشین انجام میشود. 

کاشت دستی: در زمین با وسعت کم کاربرد دارد، در کاشت دستی یونجه را به صورت کرتی کشت میکنند. در این روش به ناچار به دو صورت دستی یا با ماشین انجام میشود.

کاشت با ماشین بذرکار: این روش در زراعت های بزرگ انجام میشود و بعد از آماده سازی زمین با ماشین های بزرگ بذرکار اقدام به کاشت می نمایند.

تراکم و مقدار بذر مصرفی: میزان مصرف بذر در هکتار نسبت به روش و الگوی کاشت، شرایط محیطی، نوع و بافت خاک، ادوات و آبی یا دیم بودن نوع کشت متفاوت است. در کشت خطی با بذرکار ۳۰ تا ۲۵ کیلوگرم بذر و در کشت کرتی و دستپاش ۳۰ تا ۴۰ کیلوگرم بذر مصرف میشود. در برخی مناطق اجرای روش اخیر، حدود ۶۰ کیلوگرم در هکتار بذر مصرف می گردد که علاوه بر هزینه بالای تهیه بذر، به دلیل تراکم زیاد، پنجه زنی گیاه نیز کاهش پیدا میکند. 

در کاشت خطی برای تولید علوفه، فاصله خطوط ۲۰ تا ۳۰ سانتی متر و در کل جوانه زدن ۳۰۰ تا ۴۰۰ بذر مطلوب است.

برداشت:

زمانی که یونجه به ارتفاع مناسب رسید و از لحاظ کیفی آماده برداشت شد، یک هفته تا ده روز آبیاری را قطع کنید. عمل برداشت هم به صورت دستی و هم ماشینی امکان پذیر است. بوته ها درو میشوند و پس از خشک شدن در خرمن، اقدام به خرمن کوبی و سپس بوجاری کنید. برای سهولت برداشت با کمباین، از سموم خاصی که باعث خشک شدن و ریزش برگ ها میشود، استفاده کنید. 

در موقع برداشت باید به کمیت و کیفیت محصول توجه کرد که وقتی یونجه وارد مرحله زایشی میشود، درصد پروتئین یونجه کاهش یافته و درصد الیاف آن افزایش می یابد. مقدار محصول یونجه در سال بسته به تعداد چین و آب و هوا منطقه و ارقام مختلف متفاوت است. زمان برداشت اغلب ارقام یونجه زمانی است که ۱۰ تا ۲۰ درصد مزرعه به گل رفته باشد و ارتفاع بوته به حدود ۷۰ سانتی متر رسیده باشد. 

در برخی استان ها ممکن است این مطالب و ارقام متفاوت باشد و در این مقاله به صورت عمومی از آنها نام برده شده است. کاشت یونجه امروزه علاوه بر ارزش برای علوفه و خوراک دام دارای ارزش خوراکی برای افراد هم هست و در جهت کاهش قند خون و دیابت مفید است که از آن به صورت عرق های گیاهی استفاده میشود.

عملیات تهیه زمین و کاشت یونجه

آماده کردن زمین برای کاشت

با توجه به این که یونجه مدت چند سال زمین را اشغال می‌کند، آماده‌سازی زمین برای زراعت این محصول اهمیت بسیار زیادی دارد. تهیه زمین برای کشت یونجه، شامل دو مرحله آماده‌سازی فیزیکی و شیمیایی به شرح زیر می‌باشد:

1- آماده‌سازی فیزیکی: در آماده‌سازی فیزیکی خاک یونجه، باید دقت زیادی به عمل آورد. زمین یونجه باید یکنواخت، پوک، با ماده آلی کافی حداقل 1/5 درصد و عاری از علف‌های هرز باشد. در موقع تهیه زمین، باید به شیب زمین و امتداد نهرهای آبیاری و زهکشی و همچنین روش آبیاری توجه زیادی داشته باشیم. برای ایجاد تخلخل کافی در خاک، در پاییز حداقل یک ماه قبل از کاشت پس از مصرف حدود 30 تن کود دامی شخم عمیق زده می‌شود.

سپس اقدام به نرم و هموار کردن خاک و گاهی فشرده کردن لایه 2-3 سانتی‌متر سطح خاک جهت اتصال بهتر بذور با خاک می‌نمایند. در صورتی که ماده آلی خاک بالا باشد و خطر سله مطرح نباشد، اجرای اتیواتور نیز مناسب است. در کاشت بهاره به منظور نرم کردن سطح خاک و از بین بردن علف‌های هرزی که ممکن است روییده شده باشند می‌توان از کولتیواتور هم استفاده کرد.

2- آماده‌سازی شیمیایی: با توجه به اینکه گیاه یونجه مدت 5-6 سال در زمین باقی می‌ماند و هرسال بسته به نوع واریته و منطقه کاشت آن، به طور معمول بین 3-13 چین برداشت می‌شود و در نتیجه، مقدار زیادی از مواد غذایی خاک را مصرف و از خاک خارج می‌کند، باید در تغذیه خاک توجه و دقت خاصی به عمل آید. از آنجایی که یونجه، همانند اغلب لگوم‌ها، مقداری مواد ازته به وسیله باکتری‌های همزیست با ریشه خود از هوا جذب و تثبیت می‌کند، لذا در صورتی که باکتری همزیست در خاک آن وجود داشته باشد یا به آن اضافه کرده باشیم یا اینکه مقداری خاک از زمینی که قبلاً یونجه کاری شده باشد به آن اضافه شده باشد، نیازی به مصرف ازت در آن نمی‌باشد اما مواد غذایی دیگر مثل فسفر و پتاس و آهک را در صورت نیاز خاک بر حسب آزمایش باید به صورت کود در اختیار زمین قرارداد، برای این منظور می‌توان از کودهای شیمیایی و دامی استفاده کرد.

در استفاده از کودهای دامی باید دقت شود که کود کاملاً پوسیده باشد و در غیر این صورت بذور علف‌های هرز موجود در کودهای دامی، به زمین منتقل و مجدداً سبز می‌شود و باعث آلودگی مزرعه یونجه می‌گردد. کود دامی باید در پاییز و قبل از شخم به خاک داده شود. مقدار کود شیمیایی مورد نیاز یونجه، بسته به تناوب و قدرت حاصلخیزی خاک، متغیر است و با توجه به تجزیه شیمیایی خاک، می‌توان فرمول کودی لازم را به دست آورد.

فصل کاشت

کاشت یونجه در دو فصل بهار و پاییز امکان‌پذیر است. در نقاط سردسیر -که دارای زمستان‌های سرد هستند- بهتر است کشت بهاره انجام شود. چون در کشت‌های پاییزه، امکان از بین رفتن بوته‌های یونجه جوان و تازه سبز شده که هنوز دارای ریشه‌های قوی و مقاوم نمی‌باشند، بر اثر سرمای زمستانه فراوان است.

کشت بهاره در این مناطق باید هر چه زودتر و بلافاصله بعد از رفع خطر سرما انجام پذیرد، تا ریشه یونجه بتواند هر چه بهتر از آب ذخیره شده زمستانه استفاده کند. کشت پاییزه یونجه در اغلب مناطق معتدل و تمام مناطق گرمسیر و نیمه‌گرمسیر مانند خوزستان مطرح می‌باشد. در این مناطق نیز، به محض مساعد شدن هوا باید هر چه زودتر اقدام به کشت نمود تا قبل از شروع سرما، یونجه رشد کرده، ریشه آن گسترش یابد و از خطرات احتمالی سرمای زمستانه در امان بماند.