تولید و پرورش سیر

سیر گیاهی است با خواص دارویی زیاد که از دیرباز در مصر باستان و جنوب شرق آسیا کشت می‌شده است. این گیاه از خانواده سوسنیان یا لیلیاسه و جزو سبزیجات پیازی است. رومیان قدیم اعتقاد داشتن مصرف سیر توسط جنگجویان باعث شجاعت و جنگ‌آوری آنان خواهد شد.

در حال حاضر کشورهایی مانند: چین، کره جنوبی، اسپانیا، مصر، تایلند، آرژانتین و آمریکا این محصول را با عملکرد بالا تولید می‌کنند. محصول سیر به دو روش خام و پخته مصرف می‌شود و در ترکیب ترشیجات، تهیه انواع غذاها، چاشنی‌ها، مواد شوینده، دارو و غیره کاربرد فراوان دارد.

به دلیل بالا بودن قیمت محصول سیر، زراعت سیر در مقایسه با دیگر زراعت‌ها، از درآمد اقتصادی خوبی برخوردار است. اگر محصول آن به شیوه مناسب و بازار پسند بسته‌بندی شود، می‌توان از آن به عنوان یک محصول صادراتی و ارزآور نام برد.

گیاه‌شناسی

سیر با نام علمی Allium.Sativum گیاهی است علفی، دائمی و تک لپه از خانواده سوسنی‌ها (liliaceae) که به صورت یک‌ساله کشت می‌شود. قدمت کشت آن به گذشته برمی‌گردد و در جنوب شرق آسیا کشت آن رواج داشته است.

گیاه سیر بین 60 تا 120 سانتی‌متر ارتفاع دارد، بخش فوقانی آن دارای گل‌های ارغوانی متمایل به سفید می‌باشند. ریشه سیر مرکب و از تعدادی پیاز کوچک تشکیل شده است و اصطلاحاً به آن‌ها سیرچه می‌گویند که تعداد آن‌ها از 4 تا 20 حبه می‌رسد. وزن هر مجموعه غده سیر روی هم 80 گرم خواهد بود.

هر سیرچه در یک پوسته کاغذی دو برگی تشکیل و وزن بین 2 تا 4 گرم است. سیرچه‌ها در حقیقت همان برگ‌های ذخیره شده هستند که تغییر شکل یافته‌اند و از نظر فنی هر سیرچه یک سیر خواهد بود.

ساقه گل‌دهنده سیر، ساقه‌ای است گرد، نرم و ساده که از آخرین تک‌برگ رشد می‌کند و بخش فوقانی آن حلقه‌ای شده و چتری را با گل‌های نابارور سفید و کوچک به وجود می‌آورد. البته ساقه حقیقی که کوچک و پهن است در داخل خاک می‌ماند.

ساقه گل‌دهنده سیر، همانند ساقه پیاز تو پُر است. چون چرخه کامل حیات آن دو ساله خواهد بود، بنابراین تولید سیرچه‌ها 2 سال به طول می‌انجامد. در اواسط تابستان، هر سیرچه گیاه کوچکی به ارتفاع 30 سانتی‌متر یا کمتر تولید می‌کند، که شبیه به گندم یا چاودار جوان است و تنها 4 برگ دارد و دارای پیازی کوچک و گرد شبیه به پیاز خوراکی بدون هیچ تقسیماتی می‌باشد.

چون عمل گرده‌افشانی (تبادل ژنتیکی) در گیاه سیر غیرممکن است و قادر به تولید بذر نیست، در برنامه‌های به نژادی کلاسیک و ایجاد ارقام جدید از جایگاه مناسبی برخوردار نخواهد بود؛ تنها راه جهش است که باعث خواهد شد از این گیاه ارقام جدید به دست آید و جهش حقیقی به ندرت اتفاق می‌افتد. بسیاری از ارقام سیر که در مناطق مختلف وجود دارد نتیجه مهاجرت طولانی سیر در تاریخ گذشته توسط انسان‌ها می‌باشد.

ارزش غذایی

حدود 50 تا 60 درصد مواد تشکیل دهنده سیر آب است و این باعث شده است که مقدار مواد خشک آن نسبت به سایر سبزی‌ها بیشتر باشد. در سیر حدوداً 30 درصد کربوهیدرات، 10 درصد چربی و 7 درصد پروتئین وجود دارد و به مقدار کمی از ویتامین‌های مختلف و املاح معدنی در آن مانند: B1، C، A، B2، B6 و کلسیم، فسفر، آهن، منیزیم و پتاسیم برخوردار می‌باشد.

طعم ویژه سیر از ماده‌ای به نام آلی آلیسین است که از مجموعه ترکیبات آلی گوگردی تشکیل شده است.

خواص سیر

در چین باستان برای محافظت در برابر طاعون از سیر استفاده می‌شده است. در طی دو جنگ جهانی از ضماد آن برای پانسمان زخم‌ها و درمان عفونت‌ها به ویژه قانقاریا استفاده می‌کردند.

سیر به علت دارا بودن املاح ید و سیلیس، در تنظیم گردش خون مؤثر است و به علت دارا بودن آنتی‌بیوتیک برای درمان بیماری‌های باکتریایی از دیر زمان توصیه شده است.

کاشت سیر 

سیر گیاهی تک لپه، علفی، چند ساله و متعلق به تیره لاله است. این گیاه بومی آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و شمال شرقی ایران است.و امروزه حدود 80% کل نیاز دنیا را چین تأمین می‌کند. در این مقاله به طور کامل نحوه کاشت، رشد و برداشت سیر را توضیح داده ایم.

این گل بدبو علاوه بر داشتن طعمی قوی و کاربردهای فراوان در آشپزی، به عنوان یک دافع حشرات در باغ نیز عمل می کند و قرن هاست که به عنوان یک درمان خانگی از آن استفاده می شود.

کاشت سیر ، معمولاً در پاییز انجام می شود. سیر به جز آبیاری در دوره های خشک و وجین منظم ، به نگهداری کمی نیاز دارد.

این گیاه در آفتاب کامل بهترین عملکرد را دارد، بنابراین مکانی را برای کاشت انتخاب کنید که 6 تا 8 ساعت نور خورشید در روز دریافت کند. چند هفته یا بیشتر قبل از کاشت، خاک را با مخلوط کردن کمپوست سالم یا کودهای آلی آماده کنید.

اگر خاک باغ شما زهکشی ضعیفی دارد یا خاک رس بالایی دارد، در بسترهای مالچ شده بکارید.

زمان کاشت سیر

سیر بیشتر در پاییز (بین اواخر شهریور تا آذرماه ) کاشته می شود. در مناطقی که یخبندان سختی دارند، 6 تا 8 هفته قبل از اولین تاریخ یخبندان پاییزی، قبل از یخ زدن زمین، حبه های سیر را بکارید.

سیر بهترین عملکرد را دارد اگر بتواند یک دوره “خوابی” در هوای سردتر را تجربه کند – حداقل 4 درجه سانتیگراد – که 4 تا 8 هفته طول می کشد. با کاشت پیازهای سیر در پاییز، آنها زمان دارند تا قبل از کاهش دما ویا یخ زدن زمین، ریشه‌های سالم خود را توسعه دهند، اما زمان کافی برای رشد سیر را ندارند. سپس، در اوایل بهار، پیازها از خواب خود “بیدار می شوند” و به سرعت شروع به تولید شاخ و برگ و به دنبال آن پیاز می کنند، قبل از اینکه سخت ترین گرمای تابستان رشد آنها را متوقف کند.

در آب و هوای معتدل، می‌توانید حبه‌های سیر را در اواخر بهمن یا اسفند بکارید، اما سیرهای حاصل، زیاد بزرگ نخواهند بود. با این حال، هنوز هم می توانید در طول تابستان از برداشت سیر لذت ببرید. اگر در بهار کاشت می کنید، تا زمانی که خاک قابل کشت شود و به راحتی شخم زده شود، صبرکنید.

آب و هوای مناسب برای کاشت سیر

سیر  برای رشد به دمای خنک نیاز دارد و دمای مورد نیاز آن بین ۹ تا ۲۸ درجه سانتی‌گراد است. نیاز اساسی گیاه سیر این است که برای رشد به یک دوره سرما و برای تکثیر به یک دوره گرما و نور نیاز دارد.

سیر گیاهی روز بلند می‌باشد که برای تکثیر یعنی تشکیل غده به حدود پانزده ساعت دوره نوری نیاز دارد. زمان کاشت سیر به گونه‌ای است که دوره رشد رویشی آن در فصولی است که طول روز کوتاه است یعنی در فصل‌های پاییز و زمستان رشد می‌کند.

اما فاز رویشی این گیاه در بهار که طول روز بلند است رخ می‌دهد و تشکیل غده در شرایط روز بلند می‌باشد.

در نتیجه سیر برای رشد رویشی به دمای سرد و برای تشکیل غده به گرما نیاز دارد.

سیر به رطوبت زیاد حساس است زیرا رطوبت زیاد منجر به پوسیدگی آن می‌شود. از این رو باید در خاک‌های سبک کاشته شود.

آبیاری

سیر را در فصل های خشک، در بهار و اوایل تابستان آبیاری کنید تا اندازه پیازها بزرگتر شود. با این حال، هنگامی که پیاز ها بزرگ و خوب شکل گرفتند، آبیاری نکنید، زیرا این امر می تواند باعث پوسیدگی شود. زرد شدن شاخ و برگ نشانه آن است که پیازها به این مرحله از بلوغ رسیده اند. سعی کنید از آبیاری بیش از حد خودداری کنید، زیرا می تواند بیماری های قارچی را تشویق کند.

علف های هرز

گیاه سیر به آفتاب کامل نیاز دارد، بنابراین علف های هرز را دور نگه دارید تا مطمئن شوید که برروی گیاهان سایه نمی اندازند. وجین علف های هرز بهتر است با دست انجام شود، زیرا بیل زدن به پیازهای در حال رشد آسیب می رساند. برای جلوگیری از رشد علف‌های هرز ، کاشت را از طریق ورقه‌های پلاستیکی سیاه یا غشای مهارکننده علف‌های هرز انجام دهید.

تناوب کاشت سیر

سیر را می توان با گیاهانی وجینی به تناوب کشت کرد. در کاشت پاییزه بهتر است با سیب زمینی به تناوب کشت شود. در اراضی شالیزاری پس از برداشت برنج ، سیر کشت می شود و قبل از شروع مجدد شالی در سال بعد برداشت می‌شود.

از آنجا که بسیاری از آفات بیماری های سیر با سایر گیاهان پیازدار مشترک است، لذا تناوب کاشت سیر با این گیاهان مناسب نمی باشد. چرا که سبب گسترش افات و بیماری های مشترک بین آنها می شود.

سیر را می توان دو سال در یک زمین کشت کرد. گرچه یک گیاه دائمی است و تا چندین سال رشد می کند.

مواد و عناصر غذایی مورد نیاز

سیر به کودهای آلی بسیار حساس است. از این رو توصیه می شود این کودها در اختیار گیاهانی که به تناوب با سیر کشت می شوند قرار گیرد. سیر در طول دوره رویش به مواد و عناصر غذایی زیادی نیاز دارد . لذا پس از برداشت سیر زمین تهی از مواد غذایی خواهد بود. این گیاه در طول رویش به مقادیر زیادی پتاس و فسفر نیازمند است. توصیۀ کودی برای گیاه سیر باید براساس آزمایش خاک و گیاه صورت گیرد. ترکیب های حاوی گوگرد نقش عمده ای بر رشد، نمو، عملکرد پیاز و بهبود کیفیت مواد مؤثره آن (که بر پایه ترکیب های گوگردی استوار است) دارد.

برای این منظور می توانید از کودهای گوگردی ، کود سوپر فسفات ساده ، پتاس گرانوله و یا کودهای کامل NPK استفاده کنید.

خاک مناسب برای کاشت سیر

خاک مناسب برای کاشت سیر خاکی است که بافت آن سبک، لومی ـ شنی باشد و به طور کامل و خوب زهکشی شده باشد.  باید از کاشت سیر در خاک‌های رسی پرهیز کرد زیرا خاک رسی هم رطوبت زیادی را در خود حفظ می‌کند که موجب پوسیدگی آن می‌شود و هم این که غده‌ها در این خاک به خوبی تشکیل نمی‌شوند و یا بد شکل می‌شوند.

همچنین قبل از کاشت سیر باید زمین به خوبی شخم زده شده باشد تا خاک نرم شود و منافذ آن بیشتر گردد. به علاوه باید علف‌های هرز را از منطقه حذف کرد زیرا سیر توان رقابتی بالایی ندارد و رشد آن مختل می‌شود.

PH مناسب خاک برای کاشت سیر ۵/۵ تا ۷ می‌باشد.

نحوه کاشت سیر

قبل از کاشت، هر گونه علف های هرز و یا بقایای گیاهان سال قبل را از زمین خارج کنید، سپس ساختار خاک، حفظ رطوبت و سطح مواد مغذی را با اضافه کردن کود و مواد آلی بهبود بخشید.

سوخک ها (پیازها) را با دقت به بخش های جداگانه تقسیم کنید. مراقب باشید که آنها را درست به سمت بالا بکارید، به طوری که صفحه صاف به سمت پایین و انتهای نوک تیز به سمت بالا باشد.

سوخک ها را 10 سانتی متر از هم فاصله دهید و نوک آن را 3 سانتی متر زیر سطح خاک قرار دهید. در خاک سبک، کاشت عمیق‌تر می‌تواند پیازهای بزرگ‌تری تولید کند. فاصله ردیف‌ها باید بین ۲۵ تا ۳۰ سانتی‌متر باشد. فاصله بین ردیف‌ها کنترل علف‌های هرز را راحت‌تر می‌کند.

بذر مناسب برای کاشت سیر

بذری که برای کاشت سیر استفاده می‌شود همان سیرچه است که باید از کیفیت و مرغوبیت بالایی برخوردار باشد زیرا میزان برداشت و کیفیت محصولات به دست آمده کاملا تابع بذری است که کاشته می‌شود.

سیرچه‌های که به عنوان بذر انتخاب می‌شوند باید سایز متوسطی داشته باشند. سایز‌های بزرگ و کوچک حداکثر عملکرد و بازدهی را ندارند.

سیرچه‌ها تا هنگام کاشت نیاید از یکدیگر جدا شوند زیرا رطوبت آن‌ها از دست می‌رود و پوک و توخالی می‌گردند. اما در هنگام کشت باید از یکدیگر جدا شوند و با فاصله کاشته شوند.

از کاشت سیر‌چه‌ها با بافت تازه و جوانه زده خودداری کنید.

آفات

آفات مهم سیر، مگس پیاز و تریپس پیاز است که در اوایل رشد رویشی به محصول حمله می‌کنند.

با بازدید روزانه مزرعه و مشاهده آفت مگس سیر در حد نرم مبارزه می‌توان بر علیه این آفت، با یکی از سموم تماسی که توسط کارشناسان جهاد کشاورزی توصیه می‌شود مبارزه کرد.

برای مبارزه با آفت تریپس نیز با استفاده از سموم سیستمیک محصول را سم‌پاشی نمود.

بیماری‌ها

مهمترین بیماری سیر، زنگ سیر است. این بیماری در مناطقی که از رطوبت نسبی بالا برخوردار است، شیوع آن بیشتر خواهد بود. این بیماری در ابتدا به صورت برجستگی‌هایی به رنگ زرد تا نارنجی بر روی برگ‌ها دیده می‌شود و سپس تیره خواهند شد که با یکی از سموم قارچ‌کش می‌توان با آن مبارزه کرد.

– انهدام علف‌های هرز
– تناوب زراعی
– استفاده از ارقام زودرس
– تغذیه بعد از کشت

تغذیه از مهمترین عوامل در زراعت سیر به شمار می‌رود به طوری که برای افزایش رشد رویشی و تولید سیرچه لازم است، مقدار 300 کیلوگرم کود ازته به صورت سرک به گیاه داده شود. این مقدار کود، در سه نوبت به شرح ذیل انجام می‌گیرد.

نوبت اول: در ماه اسفند یک هفته تا 10 روز بعد از مبارزه شیمیایی با علف‌های هرز، 100 کیلوگرم کود اوره به گیاه داده شود. اگر شرایط جوی با عدم بارندگی مواجه شد انجام آبیاری ضروری است.

نوبت دوم: با فرا رسیدن پنجم فروردین ماه، 50 کیلوگرم کود ریز مغذی که حاوی: آهن، روی، منیزیم، منگنز، کلسیم و بور می‌باشد به محصول داده شود و اگر بارندگی نباشد باید آبیاری صورت گیرد. کود سرک دوم که به میزان 100 کیلوگرم می‌باشد در 20 فروردین به محصول داده و بلافاصله آبیاری صورت گیرد.

نوبت سوم: در این نوبت که ۱۰ الی ۲۰ اردیبهشت می‌باشد ۱۰۰ کیلوگرم کود سرک به گیاه داده و آبیاری انجام گیرد.

برداشت سیر

سیر تقریبا در ابتدای تابستان یعنی اوایل تیر ماه به رسیدگی و بلوغ می‌رسد. زرد شدن برگ‌ها پایینی و ریزش آن‌ها در حالی که برخی از برگ‌ها سبز و شاداب هستند، نشانه بلوغ سیر است و به معنی این است که وقت برداشت سیر رسیده است.