مشخصات کلی درخت موز

• نام رایج: درخت موز، درخت پلانتین
• نام گیاه شناسی: Musa spp
• خانواده: میوزیشی
• نوع گیاه: برگ ریز، چندساله
• اندازه گیاه بالغ: 60 سانتی متر الی 9 متر ارتفاع، 30 سانتی متر الی 4.5 متر پهنا (اندازه این گیاه بسته به گونه آن متغیر است)
• نیازهای نوری: نور کامل خورشید
• نوع خاک: خاک رسی (لومی)، دارای زه کشی قوی
• Ph خاک: اسیدی
• زمان گلدهی: بهار
• رنگ گل: سفید، بنفش، نارنجی
• منطقه بومی: آسیا، آفریقا، استرالیا

خواص و فواید موز

• در هنگام سر درد با مالیدن پوست موز بر روی پیشانی می تواند سردرد را کاهش دهد و درمان کند.
• قسمت داخلی پوست موز دارای پتاسیم، منگنز و منیزیوم است، که می تواند به سفید شدن دندان های شما به صورت طبیعی کمک کند. بنابراین هر شب حدود دو دقیقه قسمت داخلی پوست موز را روی دندان های خود بکشید.
• اگر قسمتی از پوستتان دچار خراش یا سوختگی شده، قسمت داخلی پوست موز را روی آن قسمت بمالید. زیرا باعث کاهش درد و تورم می شود. همچنین از عفونی شدن آن قسمت نیز جلوگیری می کند.
• مالیدن قسمت داخلی پوست موز روی نیش پشه به کاهش التهاب و خارش کمک می کند.
• موز کالری کمی دارد و فاقد چربی، سدیم و کلسترول است. همچنین دارای ویتامین C، پتاسیم، فیبر و ویتامین B6 است.
• از بین بردن کم خونی
• به بهبود هضم غذا کمک می کند.
• در درمان استرس و اضطراب موثر است.

مشخصات گیاه‌شناسی

گیاه موز از گیاهان چندساله علفی است که شبیه درختچه می‌باشد. برگ‌های آن بزرگ به طول چند متر است که قسمت تحتانی آن‌ها لوله شده و داخل یکدیگر پیچیده و تشکیل یک نوع ساقه کلفت را می‌دهند که ساقه در حقیقت دنباله تحتانی برگ‌های به هم پیچیده است. عرض برگ‌ها 30 تا 50 سانتی‌متر و رنگ آن‌ها سبز روشن است. برگ‌ها به طور گروهی در انتهای تنه برگی گیاه چتر می‌زنند و گل آذین گیاه از بین برگ‌ها ظاهر می‌شود. گل‌های آن مجتمع و به‌صورت سنبله است. میوه آن به شکل خوشه فشرده متشکل از ده‌ها موز درمی‌آید. میوه آن ابتدا سبز و بعد از رسیدن به رنگ زرد در می‌آید. موز را هنگامی که هنوز سبز است از درخت می‌چینند و به مناطق مختلف می‌فرستند و در آنجا به‌وسیله گرما دادن آن‌ را می‌رسانند.
ترتیب باردهی آن به این نحو است که پس از هر باردهی برگ‌ها و ساقه از بین می‌روند، از قسمت زیرزمینی گیاه یک ساقه دیگری متشکل از برگ‌ها خارج می‌شود که آن هم پس از میوه دادن به نوبه خود از بین رفته و جای خود را به ساقه دیگری می‌دهد.

انواع درخت موز

• درخت موز دوارف کاوندیش

این نوع درخت موز از گروه کاوندیش می باشد، که جزء گیاهان پیوندی پاکوتاه محسوب می شود. محصول این نوع درخت موز بسیار بالا است. خوشه های آن سنگین و پوست آن ضخیم است. وزن متوسط هر خوشه آن 15 الی 25 کیلو گرم می باشد. هر خوشه این درخت 6 تا 8 دست (پنجه) دارد. هر دست آن نیز 13 میوه دارد. در ابتدا رشد رنگ میوه آن ها سبز است و به مرور به رنگ زرد در می آید. طعم میوه آن بسیار شیرین می باشد.

• درخت موز گروس میشل

درخت موز گروس میشل بازدهی سریعی دارد، به همین دلیل محبوبیت زیادی دارد. ارزش غذایی آن بسیار بالا می باشد. موز این درخت خواص بسیار زیادی دارد و از آن در تهیه انواع دسر و تازه خوری استفاده می شود. میوه این درخت بسیار گوشتی است و طعم شیرینی دارد.

• درخت موز روبوستا

درخت موز روبوستا جزء گیاهان نیمه پاکوتاه محسوب می شود. در ابتدا رشد پوست میوه آن سبز است، به مرور زمان به رنگ زرد در می آید. پوست میوه روبوستا ضخیم است و میوه آن نیز نسبت به بقیه بلندتر است. میوه این درخت گوشتی تر است و از آن استفاده های مختلفی می شود.

• درخت موز ویلیام

میوه درخت موز ویلیام به صورت خوشه ای می باشد. بیشتر مواقع میوه این درخت را به صورت سبز و نرسیده برداشت می کنند. میوه درخت این موز، بزرگ، نرم، گوشتی و شیرین می باشد.

• درخت موز راستالی

درخت موز راستالی در بیتر مناطق رشد می کند و نسبت به بقیه درخت های موز در برابر باد، آفات و بیماری مقاوم تر می باشد. وزن هر خوشه این درخت به بیشتر از 12 کیلو گرم می رسد.

• درخت موز قرمز

میوه این درخت باریک و دراز است و رنگ آن قرمز می باشد. طعم میوه این درخت بسیار شیرین است و در بیشتر مناطق قابلیت رشد دارد.

• درخت موز پوآن

درخت موز پوآن چند ساله است و خوشه های سنگینی دارد. به دلیل خوشه های سنگینی که دارد، میوه آن نزدیک و فشرده به هم رشد می کند. بخش گوشتی این گیاه کرم رنگ است. طعم آن نیز بسیار شیرین می باشد.

• درخت موز بونتا

درخت موز بونتا در برابر خشکی مقاوم می باشد. وزن هر خوشه آن بین 10 تا 15 کیلوگرم می باشد. میوه های این درخت بلند و کشیده می باشد، که بسیار شیرین و خوش طعم است.

• درخت موز نندران

به درخت موز نندران، پلانتین نیز گفته می شود. این میوه بیشتر به صورت کال مورد مصرف قرار می گیرد. به همین دلیل برای اینکه طعم خوبی داشته باشد، آن را می پزند. میوه های این درخت بلند می باشد و خوشه های آن فشرده نیستند.

• درخت موز سفت ولچی

میوه های درخت موز سفت ولچی به صورت خوشه ای می باشد و در بیشتر مناطق قابلیت کاشت دارند. پوست میوه این گیاه نازک می باشد.

• درخت موز لال کلا

پوست میوه این نوع موز قرمز رنگ می باشد. شکل ظاهری میوه آن به صورت کشیده و کمی خمیده است. بار این درخت بسیار زیاد است. هر خوشه آن نزدیک به 20 کیلو محصول می دهد. طعم میوه آن بسیار شیرین می باشد.

آب و هوای مورد نیاز

موز در درجه حرارت 40-10 و میانگین 23 درجه سانتی‌گراد خوب رشد می‌کند و در درجه حرارت بالاتر از 40 و کمتر از 10 درجه سانتی‌گراد رشد آن متوقف می‌گردد. نقطه صفر فیزیولوژیکی موز حدود 11 درجه سانتی‌گراد است.

خاک مورد نیاز

موز به شرایط وسیعی از خاک‌ها سازگار است. اما خاک باید حاصلخیز و دارای زهکشی مناسب باشد. PH مناسب 5/5 تا 8 است. ترجیحاً میزان رس از %40 کمتر باشد و EC خاک نباید از 2 دسی‌زیمنس بیشتر باشد.

ازدیاد موز

تکثیر به‌وسیله ریزوم: گیاه موز دارای ساقه زیرزمینی یا ریزوم است که شکل تقریباً گرد دارد. در تکثیر موز با ریزوم در زمان جدا کردن ریزوم جوان یا قسمتی از ریزوم پایه مادری اولاً باید بخش انتخاب شده بدون زخم خوردگی و زدگی بوده و حتماً یک یا چند نقطه نموی داشته باشد، ثانیاً محل برش یا مقطع محلی که ریزوم جوانه از پایه مادری جدا می‌شود باید کاملاً صاف باشد که در غیر این صورت انواع میکروب‌های قارچی و باکتریایی در داخل ریزوم نفوذ کرده و باعث فساد و پوسیدن آن می‌شود.

تکثیر به‌وسیله پاجوش: پاجوش در موز یک نوع شاخه فرعی است که از ساقه زیرزمینی بوته مادر منشعب شده و یک گیاه کامل را به وجود می‌آورد. وقتی می‌توان به جدا کردن پاجوش از پایه مادری مبادرت کرد که ساقه هوایی در میان شبه ساقه کاملاً تشکیل شده و شروع به نمو کرده باشد. این امر حدود شش ماه بعد از پیدایش پاجوش انجام می‌گیرد. قبل از این مدت نسوج ساقه زیرزمینی پاجوش بسیار نرم و آبدار بوده و ذخیره موادغذایی آن به اندازه‌ای کم است که احتمال ریشه‌دار شدن پاجوش بسیار ناچیز است.

تکثیر از طریق کشت بافت: از حدود سال 1985 کشت موز با استفاده از گیاهان حاصل از کشت بافت به‌صورت تجارتی و به شکل متناوب و مرسوم مورد استفاده قرار گرفته است. بیماری‌های ویروسی و باکتریایی امروزه موزهای تجاری را با خطر انقراض مواجه کرده است. به‌ علت تکثیر غیرجنسی موز و عدم هتروزیگوت بودن ارقام و یکنواختی بیش از حد در ژنوم ارقام تجاری موز، مقاومت گیاهان کاسته شده و این کاهش ادامه دارد. پاتوژن‌های ویروسی باعث کندی رشد شده و کاهش محصول‌دهی را به همراه دارد تا زمانی که ویروس‌ها به طور کامل متابولیسم میزبان را از بین نبرده‌اند نمی‌توان آن‌ها را از بدن میزبان خارج کرد. مریستم‌ها فاقد ویروس می‌باشند و به‌علت رشد سریع و عدم تمایزیابی و فقدان آوند، ویروس‌ها به مریستم نمی‌رسند.

آبیاری

آبیاری معمولاً بلافاصله پس از کاشت به صورت غرقابی و کرتی انجام می‌شود. دور آبیاری در زمستان 10-7 روز و در تابستان 7-5 روز می‌باشد. در هر صورت خاک باید به طور دائم مرطوب نگه داشته شود. در خصوص استفاده از روش‌های آبیاری تحت فشار تحقیقات بیشتری باید انجام گیرد.

کود مورد نیاز

بهتر است کود ازت هر 2 ماه یک بار و کود فسفر و پتاس هر 3 تا 4 ماه یک بار در سال استفاده شود.
مقدار لازم کود شیمیایی: متوسط کود لازم برای هر بوته در سال حدود 200 گرم ازت خالص، 100 گرم فسفر (P2O5) و 200 گرم پتاس (K2O) می‌باشد.
مقدار لازم کود دامی (حیوانی): به‌منظور بهبود خواص فیزیکی خاک (نفوذپذیری، نگهداری رطوبت و جذب بهتر عناصر غذایی) سالی دو بار دادن کود حیوانی پوسیده در پایان فصول تابستان و زمستان به میزان 15-10 کیلوگرم برای هر بوته توصیه می‌شود.

هرس

هرس در موز به حذف برگ‌های پیر آویزان شده به تنه گیاه مادری، برگ‌های با بیش از 50 درصد بیماری لکه برگی به منظور کاهش انتشار بیماری و 2-1 برگ سالم که باعث ایجاد خراش بر روی میوه‌های در حال رشد می‌شود، ختم می‌شود.

برداشت

زمان برداشت بستگی به فصل رشد از 90 تا 150 روز در منطقه متفاوت است. به طوری که در تابستان خوشه پس از 90 روز آماده برداشت می‌شود، اما در زمستان به 150 روز نیز بالغ می‌گردد. معمولاً میوه‌ها را زمانی که به سه چهارم رشد نهایی خود می‌رسند می‌توان برداشت نمود.
معایب برداشت زود هنگام: میوه‌های برداشت شده خوب نمی‌رسند در نتیجه کیفیت و طعم میوه کاهش می‌یابد، همچنین میزان محصول کلی نیز نقصان می‌یابد.
معایب برداشت دیر هنگام: میوه‌ها بر روی گیاه ترک خورده و به‌صورت یکنواخت نمی‌توان آن‌ها را رساند.

ارقام موزهای محلی ایران

رقم هندی، رقم هاریچال، رقم سه گوش پاکستانی، رقم مینابی، رقم هزار رقم فرد

آفات و بیماری‌های رایج درخت موز

درخت موز نیز مثل بیشتر گیاهان و درختان مستعد حمله آفات است، این آفات به شرح زیر هستند:

• شته: این آفت سبب لوله‌ای و پژمرده شدن برگ‌ها می‌شود. همچنین می‌تواند سایر بیماری‌ها را به گیاه منتقل کند، بیماری‌هایی که ممکن است تمامی میوه‌های تولید شده را از بین ببرند.
• سوسکچه سیاه غوره: اگر متوجه حضور حشرات ژله‌ای مانند و ترشح‌کننده در سطح گیاه شدید، شاید سوسکچه سیاه‌غوره به موز شما حمله کرده باشد. این آفت را می‌توانید با کمک حشره‌کش‌ها از بین ببرید.
• کرم لوله‌ای: این مورد، رایج‌ترین آفت درخت موز است و می‌تواند گیاه و میوه آن را دچار پوسیدگی کند.
• حشرات مکنده شیره: شپشک آردی و کنه تار عنکبوتی قرمز از چنین حشراتی هستند.
• سوسک زخم کننده Scarring beetle: این آفت به دسته‌های میوه گیاه حمله کرده و خوشبختانه با حشره‌کش از بین می‌رود. بنابراین در صورت مشاهده آن‌ها می‌توانید آن‌ها را از بین ببرید.
• تریپس/ ریشک بال: این آفت، سبب زنگ‌زدگی و جدا شدن پوست میوه گیاه می‌شود.