کشت ذرت

انواع ذرت

ذرت از نظر طول ساقه، رنگ دانه، تعداد خوشه، وزن هزاردانه، طول خوشه، طول دوره رویشی، ویژگی‌های اندوسپرم، موارد مصرف و غیره بسیار متنوع بوده و ارقام بسیاری دارد به طوری که تعداد ارقام آن به چندین هزار می‌رسد.

پژوهشگران این ارقام را به طرق مختلفی دسته‌بندی کرده‌اند که از میان آن‌ها طبقه‌بندی زیر که بر اساس فرم و مشخصات دانه است بیش از همه، مورد پذیرش قرار گرفته است:

1- دندان اسبی

2- ذرت سخت یا ذرت بلوری یا ذرت کهربایی

3- ذرت آردی یا ذرت نرم

4- پاپ کورن

5- ذرت شیرین

6- ذرت مومی

7- ذرت غلاف‌دار

مشخصات آب و هوایی مناسب کشت ذرت

ذرت عمدتاً در عرض جغرافیایی 30 تا 55 درجه کاشت می‌شود. هر چند به علت داشتن انواع و ارقام متعدد کاشت آن در خارج از این محدوده نیز کم و بیش گسترش یافته است. در همه سرزمین‌های گرمسیری از سطح دریا تا چندهزار متر بالای سطح دریا کاشت آن عملی است؛ ولی بخش عمده‌ای از ذرت در جهان در شرایط آب و هوایی معتدل و نیمه گرمسیری کاشته می‌شود. واکنش ذرت به شرایط اقلیم به شرح زیر است:

حرارت

ذرت در مناطقی قابل کاشت است که 120-180 روز فصل بدون یخبندان داشته و متوسط دمای ماه‌های گرم آن بین 21-27 درجه سانتی‌گراد باشد. مناسب‌ترین دما برای جوانه زدن ذرت 18/3 درجه سانتی‌گراد است. دمای کمتر از 12/8 درجه سانتی‌گراد، سرعت جوانه‌زنی و عملکرد آن را کاهش می‌دهد و چنانچه بعد از سبز شدن دما هر چند به مدت 3-4 ساعت به منفی 4/4 درجه سانتی‌گراد برسد کاملاً از بین می‌رود.

مناسب‌ترین درجه دما در مرحله رشد و نمو 21-27 درجه سانتی‌گراد است. حرارت پایین‌تر از 10 درجه سانتی‌گراد در این مرحله و نیز آب و هوای سرد و مرطوب اثر سوئی در روند رشد داشته و عملکرد را شدیداً کاهش می‌دهد. مناسب‌ترین دما برای توسعه ریشه و نیز مرحله گلدهی حدود 24 درجه سانتی‌گراد و برای تشکیل دانه‌ها 24-26 و برای رسیدن دانه 20-22 درجه سانتی‌گراد می‌باشد. دمای بالاتر از 30 درجه سانتی‌گراد در گلدهی ایجاد اختلال می‌کند.

نور

ذرت گیاهی روز کوتاه است؛ ولیکن انواع بی‌تفاوت نیز دارد. لذا کاشت 2 بار در سال در اغلب مناطق ممکن است. از آن‌جایی که ذرت گیاهی 4 کربنه است، در مقایسه با گندم و جو (گیاهان 3 کربنه) شدت نور بالایی را طلب می‌کند. کاهش شدت نور (ابری شدن هوا) یا کاشت متراکم، تأثیر بدی روی عملکرد دانه ذرت دارد.

‏ رطوبت

ذرت برای ساختن یک کیلوگرم ماده خشک به حداقل 315 و حداکثر 413 کیلوگرم آب نیاز دارد. دانه ذرت با جذب آب به مقدار 27-44 درصد وزن خود با فراهم شدن سایر شرایط شروع به جوانه‌زنی کرده و بر حسب شرایط منطقه به 510-880 میلی‌متر (5100-8800 مترمکعب) آب برای یک فصل رشد و نمو نیاز دارد. حساس‌ترین مرحله ذرت به آب از ظهور گل‌آذین نر تا ظهور گل‌آذین ماده است.

رطوبت نسبی محیط به خصوص در مرحله گرده‌افشانی این گیاه، یک عامل بسیار مهم می‌باشد و حد مطلوب آن 75-85 درصد است. خشکی هوا در این مرحله، همانند رطوبت بیش از حد هوا، باعث کاهش عملکرد به خصوص عملکرد دانه می‌شود.

خاک

ذرت یکی از گیاهانی است که در خاک‌های با بافت متفاوت قابل کاشت است. اما خاک‌های نسبتاً سبک، رسی‌شنی گرم و شنی‌رسی، انواع خاک‌های لیمونی که به مقدار کافی مواد آلی و غذایی داشته باشند، برای آن بهتر است. تنها محدودیت در کشت ذرت، شوری و باتلاقی بودن خاک است. مطلوب‌ترین pH برای کشت ذرت 6-7 است. هرچند در محدوده 5-8 نیز قابل کشت می‌باشد. لذا در خاک‌های قلیایی نیز به شرط فراهم بودن سایر شرایط می‌تواند رشد و نمو نماید. EC خاک ذرت حداکثر 4 می‌باشد و اگر مقدار EC خاک به 5، 6 یا 7 برسد به ترتیب 10، 25 و 50 درصد افت عملکرد حادث خواهد شد.

تناوب زراعی

از میان انواع تناوب‌هایی که در زراعت ذرت رایج می‌باشد، به چند نمونه اشاره می‌شود:

1- ذرت، گندم، سویا

2- ذرت، سویا، یولاف، شبدر

3- چغندرقند، حبوبات، ذرت، شبدر، گندم

تهیه زمین

آماده‌سازی فیزیکی زمین

مراحل آماده‌سازی زمین ذرت همانند اغلب محصولات دیگر به این نحو است که ابتدا سطح زمین را آماده شخم می‌کنند، آنگاه برحسب زمان شخم (پاییزه یا بهاره) عمق خاک سطحی و محصول قبلی، آن را حدود 25-40 سانتی‌متر شخم می‌زنند.

بعد از شخم و قبل از کاشت، عملیات تکمیلی شخم، مثل دیسک و هرس انجام می‌گیرد و سپس زمین صاف می‌گردد. به ترتیبی که تا عمق 10 سانتی‌متری خاک نسبتاً نرم بشود.

آماده‌سازی شیمیایی زمین

محصول ذرت چه به صورت دانه و چه به صورت علوفه‌ای، به اندازه قابل توجهی از سایر گیاهان علوفه‌ای بیشتر است؛ به همین جهت به کود بیشتری احتیاج دارد؛ ولی نمی‌توان فرمول استانداردی را جهت تأمین احتیاجات غذایی ذرت ارائه کرد. این امر بستگی به عوامل مختلفی چون رقم ذرت، تراکم بوته در هکتار، میزان رطوبت در دسترس، جای ذرت در تناوب، وضع حاصلخیزی خاک و غیره دارد.

باید خاطر نشان کنیم که تشکیل ماده خشک در ذرت در ابتدا کند است ولی پس از گل دادن شتاب می‌گیرد. این نکته مهم را باید هنگام تصمیم‌گیری در مورد زمان‌بندی مصرف کود در نظر گرفت. به طور معمول 50 درصد کود ازته را به صورت پایه و 50 درصد بقیه را در آستانه گلدهی گیاه به عنوان سرک مصرف می‌کنند.

کاشت ذرت

روش‌های مختلف کاشت ذرت

کاشت ردیفی: در این روش که معمولی‌ترین روش کاشت ذرت می‌باشد، بذور با ردیف کارهای مکانیکی یا پنوماتیکی به فاصله دلخواه یا تنظیمی کشت می‌شوند. تجربه نشان داده که بهترین فاصله میان دو ردیف برای ذرت دانه‌ای بین 75-100 سانتی‌متر و برای ذرت علوفه‌ای 50-80 سانتی‌متر است اما با توجه به فواصل واحدهای برداشت ماشین چاپر که 75 سانتی‌متر است، فاصله ردیف‌ها در ذرت علوفه‌ای عموماً 75 سانتی‌متر می‌باشد.

کاشت درهم: در صورت عدم دسترسی به ردیف کار، می‌توان به صورت در هم بذرپاشی نمود. بذرپاشی به صورت دستی (در مساحت‌های کوچک) یا به وسیله ماشین سانتریفیوژ (در مساحت‌های بزرگ) صورت می‌گیرد. در هر صورت، بعد از بذرپاشی به ایجاد ردیف‌های آبیاری با دستگاه فاروئر اقدام می‌شود.

در این روش عملیات برداشت هم با دست صورت خواهد گرفت. برای چرای مستقیم نیز روش مشکل‌داری محسوب نمی‌شود، اما چنانچه بخواهیم محصول علوفه‌ای این روش را با چاپر برداشت کنیم، درصد تلفات نسبت به کاشت ردیف‌ها بسیار بیشتر است.

انتخاب بذر و آماده کردن آن برای کاشت

انتخاب بذر باید با توجه به شرایط آب و هوایی و نیز هدف از کاشت ذرت (علوفه یا دانه‌ای) صورت گیرد. در موقع انتخاب بذر، کیفیت آن که تأثیر زیادی در عملکرد محصول دارد، باید مورد توجه قرار گیرد. برای پیشگیری از شیوع بعضی بیماری‌های قارچی مثل انواعی از سیاهک‌ها، لازم است که بذور توسط قارچ‌کش‌های مناسبی چون ویتاواکس به نسبت 2-3 در هزار، ضدعفونی شود.

مقدار بذر در هکتار

وزن بذر، تعداد بوته در هکتار و ارزش مصرفی بذور از عوامل تعیین‌کننده مقدار بذر در هکتار هستند. برای تعیین میزان بذر در هکتار درصد قوه نامیه و نیز درصد خلوص بذر که تعیین کننده ارزش مصرفی بذر هستند و نیز وزن هزار دانه رقم، روی کیسه‌های بذر گواهی شده درج شده است، لذا در مورد ذرت که شما الزاماً باید از بذور ‏f1 گواهی شده مصرف کنید. جهت تعیین مقدار بذر مورد نیاز به حد تراکم مطلوب احتیاج دارید.

معمولاً در روش دست‌پاش به دلیل دقت عمل کمتر در پاشیدن بذر، مقدار بذر مصرفی در هکتار بیشتر است. در مورد زمین‌های حاصلخیز، بدیهی است که هر چه خاک حاصلخیزتر و غنی‌تر باشد، می‌توان تعداد بوته را در هکتار بیشتر گرفت. این موضوع در مورد میزان آب موجود نیز صادق است. هرچه مقدار آب آبیاری بیشتر باشد می‌توان تعداد بوته‌های بیشتری در واحد سطح کاشت. در مناطق دیمی که ذرت کشت می‌شود، باید با توجه به میزان بارندگی و پراکندگی آن تراکم بوته را در هکتار تنظیم کرد.

موقع کاشت

مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده زمان کشت ذرت، دمای هوای منطقه و دمای خاک می‌باشد. دمای خاک در زمان کاشت (عمق 10 سانتی‌متری خاک) باید حدود 12-14 درجه سانتی‌گراد باشد. علاوه بر دما، رطوبت خاک، فصل بارندگی، زمان شیوع آفات، شرایط اقلیمی زمان برداشت و چگونگی امکانات مکانیزاسیون منطقه در تاریخ کاشت مؤثر هستند.

در مناطقی مثل مناطق مرکزی ایران که فصل رویش طولانی دارند، می‌توان در طیف زمانی طولانی‌تری به کشت اقدام کرد حتی 2 مرتبه در یکسال کشت کرد. اما در مناطق سردسیر و کوهستانی که دارای فصل رویش کوتاه بوده، از طرفی باران‌های زودرس پاییز، یک عامل محدودکننده در تاریخ کشت می‌باشد.

به محض آن که هوا به اندازه کافی گرم شد با مناسب شدن رطوبت خاک باید اقدام به بذرکاری کرد و بدین وسیله تأثیرات سوء باران‌های پاییزه را در عملیات برداشت به حداقل رسانید. در مناطق معتدل کاشت، عمدتاً در اوایل تا اواسط بهار صورت می‌گیرد.

در مناطق گرمسیر مانند خوزستان از حدود اواسط بهمن ماه به محض مساعد شدن هوا، کاشت انجام می‌پذیرد. چنانچه تأخیر در کشت صورت گیرد، به دلیل این که گیاه در مرحله رشد زایشی با دمای بالا (دماهای 35-38 و بیشتر) مواجه می‌شود، تلقیح گل‌ها دچار اختلال می‌گردد. به دلیل وجود همین شرایط خاص، در خوزستان کشت ذرت پاییزه بیشتر می‌باشد.

عمق کاشت

عمق کاشت در ذرت بر حسب عوامل مختلف 2/5-10 سانتی‌متر و به طور متوسط 7 سانتی‌متر می‌باشد.

عملیات داشت ذرت

آبیاری

نیاز ذرت به آب در مراحل مختلف فرق می‌کند. از این لحاظ می‌توان دوره زندگی گیاه ذرت را به چند مرحله زیر تقسیم کرد:

1- مرحله کاشت تا جوانه زدن: در این مرحله، گیاه به رطوبت کافی جهت جوانه زدن احتیاج دارد. ذرت با جذب مختصر رطوبتی (27-44 درصد وزن بذر) با فراهم بودن سایر شرایط شروع به جوانه‌زنی می‌کند اما جهت اطمینان از رسیدن همین مختصر رطوبت به تمام بذر و نیز ذخیره رطوبت برای مراحل بعد، آبیاری اول را طولانی کرده به نحوی که عمق خیسیدگی خاک را حدود 1 متر در نظر می‌گیرند.

2- مرحله جوانه زدن تا ساقه رفتن: که میزان نیاز ذرت به رطوبت کم است و آبیاری اول یا خاک آب برای این مرحله کافی می‌باشد.

3- مرحله ساقه رفتن تا ظهور گل‌آذین نر: که در برابر کمبود آب، نسبتاً مقاوم است ولی به هر حال نیاز آبی آن بیشتر از مرحله قبل می‌باشد. ذرت را معمولاً پس از جوانه‌زنی و استقرار اولیه جهت توسعه ریشه حدود 3 هفته تنش می‌دهند.

4- مرحله ظهور گل‌آذین نر تا ظهور گل‌آذین ماده: در این دوره که مرحله بحرانی زندگی گیاه ذرت به آب را تشکیل می‌دهد، مصرف آب و مواد غذایی در بوته ذرت به حداکثر می‌رسد و در صورت کمبود رطوبت کافی، عمل تلقیح گل‌ها مختل می‌شود. در نتیجه عملکرد محصول به میزان قابل توجهی کاهش پیدا می‌کند. جبران آبیاری در مراحل بعدی تأثیری بر خسارت قبلی نخواهد داشت. برای مثال دو روز تأخیر آبیاری در مرحله بحرانی 22 درصد و 5-6 روز تأخیر بیش از 50 درصد کاهش عملکرد به همراه خواهد داشت. زیرا هم تشکیل گل و هم لقاح گل‌ها در این مرحله اتفاق می‌افتد.

5- مرحله ظهور گل ماده تا خمیری شدن دانه‌ها: در این مرحله نیز میزان مصرف آب زیاد است، اما نسبت به مرحله قبلی کمتر می‌باشد. بروز تنش در این مرحله باعث کوچکی اندازه دانه می‌گردد.

6- مرحله خمیری دانه تا رسیدن کامل: میزان مصرف آب باز به تدریج در حال کاهش است. اما بروز تنش شدید باعث چروکیدگی دانه و کاهش وزن هزار دانه می‌گردد. وقتی که میزان رطوبت دانه‌ها به 35 درصد کاهش یابد، آبیاری متوقف می‌شود تا بتوان به موقع اقدام به برداشت نمود.

به طور خلاصه می‌توان نتیجه گرفت که ذرت به استثنای مرحله بحرانی زندگی‌اش، تا حدودی خشکی را تحمل می‌کند، در مناطقی که میزان بارندگی سالیانه 600-700 میلی‌متر با پراکنش مناسب باشد، به نحوی که در مرحله بحرانی حداقل یک سوم رطوبت فوق تأمین گردد، می‌توان ذرت را به صورت دیم کشت کرد، ولی در مناطق خشک باید حتماً اقدام به آبیاری شود. دور آبیاری در مناطق مختلف، بسته به گرمای هوا، نوع واریته ذرت، نوع خاک و تراکم بوته در واحد سطح و مرحله رشد گیاه فرق می‌کند و معمولاً بین 5-10 روز است.

کنترل علف‌های هرز

ذرت نیز مانند هر گیاه وجینی دیگر با مشکل علف‌های هرز روبروست. علف‌های هرز در جذب آب و مواد غذایی، نور و گاز کربنیک با گیاه اصلی و رقابت می‌کنند و در بسیاری موارد بیش از خود ذرت رطوبت و مواد غذایی خاک را جذب نموده، عملکرد ذرت را کاهش می‌دهند. مبارزه با علف‌های هرز تا زمانی لازم است که بوته‌های ذرت به ساقه نرفته باشد. زیرا پس از این مرحله، بوته‌ها رشد سریع داشته، مانع از رشد علف‌های هرز می‌شوند.

برای کنترل علف‌های هرز می‌توان از روش‌های مختلف فیزیکی، زراعی و شیمیایی استفاده کرد. برای کنترل علف‌های هرز یک رشته اقدامات پیشگیرانه مثل شخم اراضی در پاییز و دیسک بهاره، جلوگیری از مصرف کود حیوانی تازه، رعایت صحیح برنامه تناوب زراعی انجام می‌شود.

کاربرد ماشین‌های داشت از جمله کولتیواتور به ویژه از نوع ستاره‌ای یا غلطان که مجهز به بیلچه‌های خاک‌دهنده پای بوته و کودکار شده باشند به تعداد 2 تا 3 مرتبه می‌توانند ضمن سله‌شکنی و کود و خاک‌دهی پای بوته می‌توان علف‌های هرز را به طور مؤثر کنترل کرد.

در روش کنترل شیمیایی با علف‌های هرز، علف‌کش‌های انتخابی متعددی ساخته شده‌اند که در مراحل مختلف قبل از کاشت، قبل از جوانه‌زنی و پس از رویش کاربرد دارند. بر حسب آزمایش‌های مختلف، روش‌های تلفیقی در کنترل علف‌های هرز بسیار مؤثر و در عین حال کم‌هزینه می‌باشد. یعنی رعایت اصول به زراعی همراه با انجام دقیق عملیات داشت و در صورت نیاز کاربرد علف‌کش‌های انتخابی. در مورد استفاده از علف‌کش‌ها باید نوع، زمان مصرف و مقدار و چگونگی آن را کارشناسان حفظ نباتات تعیین نمایند.

واکاری و تنک

اگر به دلایلی تراکم بوته در مزرعه بالا باشد، برای جلوگیری از خسارات بعدی باید در همان مراحل اولیه رشد بوته‌های اضافی را از زمین ریشه‌کن کرد تا رقابت ایجاد نشود. در همان مراحل اولیه سبز شدن مزرعه، ضمن سرکشی باید دقت کرد چنان چه قسمت‌هایی از مزرعه به عللی مانند خرابی دستگاه بذرکار و یا بدی تهیه زمین، بذر کشت یا سبز نشده است، بلافاصله اقدام به واکاری قسمت‌های سبز نشده کرد.

بهتر است که عمل تنک کردن و واکاری را با هم انجام داد تا از هزینه‌های اضافی کارگر صرفه‌جویی گردد. امروزه با استفاده از بذور مرغوب، کارنده‌های دقیق و هدایت درست ماشین‌ها این عملیات حذف شده‌اند.

کود سرک

عملیات دادن کود سرک بر حسب شرایط خاک و آب و هوای منطقه، یک تا دو نوبت به روش‌های مختلف (با توجه به روش کاشت) صورت می‌گیرد. در کشت ردیفی با استفاده از دستگاه کودکار می‌توان کود مورد نیاز را در کنار ردیف‌های کشت در زیر خاک دفن کرد و یا می‌توان با استفاده از روش محلول کردن کود و از طریق آب آبیاری، کود محلول را وارد مزرعه کرد.

این روش اخیر در هر دو سیستم کشت، عملی است. گرچه باید دانست راندمان مصرف کود در این روش بسیار کم و آلودگی محیط زیست ناشی از آن بالا می‌باشد.

کنترل آفات و بیماری‌های ذرت

آفات مختلفی به ذرت، بسته به محل کشت و تاریخ کشت آن، در طول فصل رشد خسارت می‌زنند. از آن جمله می‌توان کرم ساقه‌خوار ذرت، هلیوتیس، کرم ذرت، اگروتیس و شب‌پره تک نقطه‌ای را نام برد. از بیماری‌های ذرت می‌توان سیاهک ذرت، سیاهک خوشه ذرت، پوسیدگی‌های ریشه، شاخه و خوشه را نام برد.

برداشت

برداشت ذرت دانه‌ای

برداشت، شامل مراحل الف: چیدن میوه (بلال) از ساقه، ب: کندن غلاف، ج: جدا کردن دانه از میوه می‌باشد.

ماشین‌های برداشت که در ذرت‌کاری به کار گرفته می‌شوند، مختلف بوده، بسته به نوع آن‌ها ممکن است یک، دو و یا همه مراحل برداشت را با هم انجام دهند. امروزه بیشتر برداشت ذرت در کشور ما به وسیله کمباین انجام می‌شود که همان کمباین گندم است؛ با این تفاوت که از هد مخصوص برداشت ذرت استفاده می‌شود و کمباین هر سه مرحله برداشت را توأم انجام می‌دهد.

برداشت به موقع ذرت دانه‌ای، امر بسیار مهمی است. چنانچه زودتر از موقع اقدام به برداشت شود، در اثر وجود رطوبت اضافی در دانه‌ها، محصول دچار کپک‌زدگی و نابودی می‌شود. چنانچه برداشت به تأخیر بیفتد، ممکن است در اثر خوابیدن بوته‌های ذرت، عمل برداشت ماشینی آن با دشواری روبرو شود. در این صورت امکان ریزش و تلفات بذر نیز وجود دارد.

رطوبت مناسب برای ذخیره و انبار کردن بذر 14-16 درصد می‌باشد. چنانچه به دلایلی در موقع برداشت، رطوبت بذر بیشتر از مقدار فوق باشد که عموماً چنین است. قبل از انبار کردن، رطوبت اضافی آن را با روش‌های مصنوعی و با استفاده از خشک‌کننده‌های حرارتی با حرارت کنترل شده، می‌گیرند.

علائم ظاهری رسیدن محصول با خشک و زرد شدن برگ‌های پایینی شروع می‌شود. غلاف آن زرد و شکننده و ابریشم‌های کاکل ذرت، کاملاً قهوه‌ای می‌شوند.

برداشت ذرت علوفه‌ای

بهترین موقع برداشت ذرت علوفه‌ای، وقتی است که ماده خشک آن حدود 32-35 درصد باشد. برداشت قبل از موقع به علت وجود آب اضافی در بافت گیاه و همچنین مواد قندی، سبب آبکی شدن سیلو و نیز ترش شدن آن می‌شود.

از طرف دیگر تأخیر در برداشت، باعث چوبی شدن و کاهش کیفیت آن می‌گردد و در سیلو نیز به اندازه کافی فشرده نخواهد شد و باعث کپک‌زدگی سیلو می‌شود.

نتیجه این که ذرت سیلویی زمانی برداشت می‌شود که زمان داشتن بیشترین ارزش غذایی، قابلیت سیلو شدن را به حد کمال داشته باشد. طبق آزمایش‌های انجام شده، بهترین زمان برداشت ذرت سیلویی وقتی است که دانه‌ها حالت خمیری دارند. در این شرایط ضمن اینکه حداکثر ذخیره مواد غذایی را دارند، از آب لازم برای تخمیرات داخل سیلو نیز بهره‌مندند.

برداشت ذرت سیلویی با ماشین چاپر صورت می‌گیرد. چاپر یک نوع دنباله‌بند و خودگردان و 1 تا 6 ردیفه است. این دستگاه، ضمن درو کردن بوته از نزدیکی سطح خاک، تمام قسمت‌های برداشت شده (ساقه، برگ و خوشه‌ها) را به قطعات 3-4 سانتی‌متری خرد می‌کند و برای حمل به محل سیلو، به داخل تریلی یا کامیون مجاور می‌ریزد.